Có vẻ đó là một câu hỏi mang tính thời đại, và không phải chỉ đưa ra một vài giải pháp là có thể giải quyết. Nhìn lại thì bản thân tôi - với tư cách một nhà giáo dục và một người cha - có một cảm nhận rằng rất nhiều thứ chúng ta đang dạy trẻ con ngày nay không thực sự hữu ích cho các bạn nhỏ trong tương lai các bạn sẽ sinh sống. Do đó, chúng ta cần cân nhắc thật nghiêm túc rằng: Giữa thời đại AI đang vươn tới từng ngóc ngách cuộc sống, chúng ta đang nuôi dưỡng đứa trẻ lớn lên thành những con người như thế nào?

I. CUỘC ĐUA TA “CẦM CHẮC PHẦN THUA”

Để đi sâu hơn vào trăn trở nói trên, tôi muốn bắt đầu bằng một hình ảnh.

Khoảng năm 2017-2018, thời điểm tiền mã hóa [cryptocurrency] bùng nổ, tôi - như một số người khác - từng tham gia vào cuộc đua “đào Bitcoin”, và cuối cùng dự án đó phải bán máy để cắt lỗ. Đi qua trải nghiệm đó, tôi mới hiểu: Toàn bộ cỗ máy đó không thực sự tạo ra giá trị. Nó chỉ đang tranh giành cơ hội được thực hiện một giao dịch - tức là giành một “suất làm ăn”, một “cái ghế” có quyền ghi nhận một giao dịch vào hệ thống và nhận chút “tiền công” từ đó. Hàng chục triệu đồng điện năng, hàng tỷ đồng thiết bị, toàn bộ đổ vào một cuộc đua giành chỗ.

Lúc nhìn rõ hiện tượng này, tôi rùng mình: Liệu hành trình học tập của con cái chúng ta có đang mắc vào cùng một cái bẫy không? Học tiếng Anh từ 2 tuổi, học kỹ năng mềm, học năng khiếu, chuẩn bị hồ sơ vào trường chuyên, luyện thi đại học - tất cả những nỗ lực đó, có bao nhiêu phần trăm thực sự để tạo ra giá trị thật? Và có bao nhiêu phần trăm chỉ để giành được một cái ghế có sẵn mà xã hội đang phân phối?

Trong xã hội càng đông dân, cuộc đua “giành ghế” càng khốc liệt. Không cần nhìn đâu xa - chỉ cần nhìn vào những cuốn sách self-help bán chạy nhất ở châu Á hiện nay là thấy ngay thông điệp chung: cạnh tranh, vượt mặt, lợi dụng quy luật “ngầm”, làm chủ cuộc chơi. Tất cả đều xoay quanh cùng một câu hỏi: Làm sao để giành được nhiều “ghế” hơn người khác, từ đó hy vọng sẽ sản sinh được nhiều giá trị hơn? Chỉ riêng thực trạng đó, đối với tôi, đã là một sự lãng phí nguồn lực cá nhân lẫn xã hội khủng khiếp, như một động cơ có ma sát quá lớn giữa các bộ phận, dẫn đến hầu hết năng lượng vận hành bị chuyển hóa thành nhiệt năng vô ích.

Và không chỉ vậy, trên đường đua khắc nghiệt và khá vô nghĩa đó đó, giờ đây xuất hiện một tay đua đáng gờm không phải nhân loại.

II. KHI A.I. GIA NHẬP ĐƯỜNG ĐUA

Tết vừa rồi, những đoạn video robot hình người của Trung Quốc đánh võ, nhào lộn, làm xiếc lan rộng khắp mạng xã hội. Nhiều người xem và khen ngợi như một màn biểu diễn ấn tượng. Nhưng điều thực sự đáng lưu ý không phải là robot biết làm gì - mà là cơ chế đằng sau: Chỉ cần một robot học được một kỹ năng, toàn bộ hệ thống có thể “nhân bản” kỹ năng đó ra hàng triệu đơn vị, ngay lập tức, không cần đào tạo lại.

Một đầu bếp lành nghề có thể cần 10 năm, một võ sư phi thường có thể cần cả đời. Nhưng khi hệ thống học máy [machine learning] đã “thuật toán hoá” được kỹ năng đó, tốc độ nhân bản là gần như tức thì. Đó là lý do những “nhà máy tối” [dark factories] - nhà máy hoàn toàn không có người, robot hoạt động trong bóng tối với tỷ lệ sai sót tiệm cận về không - đã tồn tại ở nhiều nước phát triển, và đang ngày càng phổ biến.

Nhiều nhà tương lai học - từ Bill Gates, Elon Musk, đến Yuval Harari - đang phác thảo những viễn cảnh trong đó cái họ gọi là “thời đại hậu sự nghiệp” [post-career era] trở thành hiện thực: Khi khả năng sản xuất của công nghệ tự động hóa vượt xa nhu cầu của toàn nhân loại, không còn cần tất cả mọi người phải đi làm để xã hội vận hành. Harari, trong những tác phẩm gần đây, đi xa hơn khi đặt câu hỏi về một cuộc khủng hoảng hiện sinh [existential crisis] mang tính toàn cầu: Nếu ý nghĩa cuộc đời của đa phần con người đang được neo đậu vào khả năng sản xuất của mình - “tôi có ích vì tôi làm ra được cái này, cái kia” - thì khi máy móc làm thay gần như tất cả, chúng ta tồn tại còn ý nghĩa gì?

Do đó, câu hỏi tôi đặt ra không còn là “Làm sao dạy con giỏi hơn A.I và Robot?” - mà sẽ là: “Làm sao dạy con trở thành một CON NGƯỜI chân thực, toàn vẹn, chứ không chỉ là một “bánh răng có ích” trong hệ thống sản xuất của xã hội?”

Read more

Đây cũng chính là tinh thần của Allowing - chữ A cuối cùng…

Read more

Đó là những ký ức tràn đầy yêu thương. Nhưng cũng tiếc là nó không phải điều ổn định mỗi ngày trong tuổi thơ tôi.

Ký ức này gợi cho tôi nhớ về Affection [trìu mến, thân mật] - chữ A thứ tư trong triết lý Yêu thương Tỉnh thức 5A (Attention - Acceptance - Appreciation - Affection - Allowing) của nhà tâm lý học David Richo (2008). Nếu ba chữ A đầu diễn ra chủ yếu ở tâm trí - chú tâm, chấp nhận, trân trọng - thì Affection là lúc tình yêu thương bộc lộ qua chính cơ thể này: qua ngũ giác, qua những cái ôm, qua sự gần gũi về mặt thân xác.

Và trong tất cả năm chữ A, đây có lẽ là chữ A mà chúng ta - những người Việt Nam - gặp khó khăn nhất. Nhưng khoa học thần kinh và tâm lý học phát triển cho thấy: Affection là nhu cầu thiết yếu của con, từ lúc mới sinh cho đến lúc trưởng thành.

I. TẠI SAO CON CẦN AFFECTION?

Để hiểu tại sao affection quan trọng với con, chúng ta cần hiểu một chút về hệ thần kinh của trẻ.

Khi nói tới hệ thần kinh, nhiều người chỉ nghĩ tới não. Nhưng thực ra, não chỉ là một phần. Hệ thống dây thần kinh trải dài xuống qua cột sống, đi qua cổ, rồi trải dọc hết khắp cơ thể. Toàn bộ hệ thần kinh này đón nhận các tín hiệu thông qua giác quan, đặc biệt là xúc chạm - vì nó trải rộng khắp da thịt, và thông qua cảm nhận của các cơ quan nội tạng bên trong, gọi là interoception [cảm nhận nội thể].

Rồi từ cơ sở đó, kết hợp với những trải nghiệm cơ thể được khoan khoái, thoải mái khi được ăn, được chăm sóc, được vỗ về, được âu yếm lúc nhỏ - các chuỗi trải nghiệm và phản ứng quen thuộc dần dần trở thành những trạng thái thân-tâm mà chúng ta gọi là tình cảm, cảm xúc, tâm trạng.

Do đó, nếu con không có cơ hội được trải nghiệm, được tiếp xúc, được phát triển trong sự gần gũi ấm áp, các nghiên cứu tâm lý học phát triển cho thấy: Năng lực cảm xúc của con bị tổn hại. Rồi năng lực cảm xúc là cơ sở của năng lực xã hội, ảnh hưởng kéo dài cho tới lúc trưởng thành.

Affection cũng quan trọng trong việc hình thành năng lực tự điều hòa cảm xúc thông qua cơ chế đồng điều hòa [co-regulation]. Khi con khóc, nếu lúc đó cha mẹ có xúc động muốn tới an ủi con thì cứ tới. Tới ôm lấy con, cho con điểm tựa để con đi qua cơn khó, cơn đau. Còn chuyện dạy con “lần sau không được làm thế” sẽ là chuyện đến sau khi cả hai bên đã điều hòa cảm xúc trọn vẹn rồi.

II. TẠI SAO NHIỀU CHA MẸ XA LÁNH AFFECTION?

Nếu Affection quan trọng đến vậy, tại sao nhiều cha mẹ lại ngần ngại cung cấp nó cho con?

Có ba lý do chính:

Lý do thứ nhất: Cha mẹ không nhận được lúc nhỏ

Nếu lúc nhỏ cha mẹ không nhận được affection - không được ôm, không được vỗ về, không được thể hiện tình cảm thân mật - và khát khao nhưng không nhận được lâu quá, đầu óc tự động tạo ra cơ chế phân ly [dissociation] và cho rằng “mình không cần thứ đó nữa”.

Thật ra não không nghĩ là mình không cần, mà chỉ “tắt chức năng đó đi” để đỡ đau khổ. Đó là quan niệm mang tính bù trừ, nhưng đồng thời nó ngắt luôn năng lực tận hưởng nguồn lực đó khi nó tồn tại.

Lý do thứ hai: Có rồi mất, không ổn định

Nghiêm trọng hơn: Lúc nhỏ vẫn được tận hưởng affection nhưng không ổn định. Khi có thì hạnh phúc, khi mất thì khổ đau, rồi lại có lại mất. Cơ chế điều kiện hóa tạo ra dự báo: “Cứ mỗi lần tôi có nó, tôi lại sẽ mất. Cho nên tôi không dám tận hưởng nó nữa.”

Ký ức của tôi về mẹ chính là ví dụ: Những lần được ôm mẹ rất hạnh phúc, nhưng biết mẹ sẽ lại đi, và khổ đau khi mẹ đi. May mắn là tôi vẫn có những yếu tố ổn định khác, nhưng không phải ai cũng vậy.

Lý do thứ ba: Affection đi kèm với ngược đãi

Hiếm xảy ra nhưng nghiêm trọng nhất: Sự yêu thương lại đi kèm với ngược đãi của người chăm sóc. Con vẫn phụ thuộc vào cha mẹ, nhưng đồng thời cha mẹ cũng bạo hành, tấn công bằng ngôn từ, phủ nhận giá trị. Điều này tạo ra rối loạn trong hình thức gắn bó: Sau này, những ai tốt với họ đều bị nghi ngờ có điều gì ẩn chứa đằng sau.

III. NĂM NGÔN NGỮ YÊU THƯƠNG: CON CẦN NGÔN NGỮ NÀO?

Có một mô hình rất nổi tiếng: Năm ngôn ngữ yêu thương [Five Love Languages] của Gary Chapman (1992). Năm dạng ngôn ngữ này bao gồm:

1. Thời gian [Quality Time]

2. Hành động phục vụ [Acts of Service]

3. Lời nói [Words of Affirmation]

4. Quà tặng [Gifts]

5. Xúc chạm thân thể [Physical Touch]

Affection chính là dạng ngôn ngữ thứ 5 - xúc chạm thân thể. Mỗi con người có tổ hợp ngôn ngữ yêu thương chính của mình. Có đứa con cần lời nói, có con lại cần thời gian, nhưng rất nhiều đứa con thực sự cần xúc chạm mà ba mẹ không nhận ra.

Như chị Thuỳ Minh chia sẻ trong Yêu Lành mùa 5: Ban đầu chị nghĩ ngôn ngữ của mình là lời nói. Nhưng sau đó mới nhận ra: Chị có nhu cầu thực sự ở xúc chạm. Bạn hãy ngẫm lại, khi con sinh ra, da của trẻ sơ sinh có mùi thơm đặc biệt gây “nghiện” cho cha mẹ. Đó không phải ngẫu nhiên - đó là cách tự nhiên đảm bảo cha mẹ ôm ấp, chăm sóc con. Và khi cha mẹ ôm con, hít hà con, cha mẹ cũng đang nuôi dưỡng hệ thần kinh của chính mình.

IV. NGHỊCH LÝ CỦA QUỸ AFFECTION: CHI RA THÌ TĂNG LÊN

Có một điều nghịch lý thú vị: Quỹ bình thường khi chi ra sẽ giảm đi, nhưng quỹ affection khi chi ra lại gia tăng.

Tâm lý học về tình yêu đã minh chứng: Người nào càng làm nhiều thứ cho người kia thì tình yêu đó lại càng lớn mạnh bên trong chính người đó. Cho nên khi nuôi con, cha mẹ đừng lúc nào cũng làm hết tất cả cho con.

Những hành động mình làm cho con đang nuôi lớn tình yêu bên trong mình. Nhưng đồng thời nếu không có chiều ngược lại, mình cũng không tạo cơ hội cho con được nuôi lớn tình yêu bên trong con đối với mình.

Con tôi rất thích đi bơi, mỗi lần đi bơi phải có ba cùng. Nhưng mấy hôm gần đây tôi đang ho. Bình thường tôi không từ chối, vẫn ráng bơi cùng con. Nhưng hôm đó tôi thử nói: “Con ơi, hôm nay trời hơi mưa hơi lạnh, mà ba còn đang ho nữa, ba sợ bơi xong ba sẽ ho nhiều hơn. Mình có thể đổi môn khác không con?”

Con rất vui vẻ: “Được ba, thì mình đổi qua chơi đá banh đi ba.”

Và bất ngờ là những hôm tiếp sau, con vẫn tiếp tục hỏi: “Hôm nay ba đỡ ho chưa?” - hoàn toàn không nhắc gì tới việc đi bơi. Con thật sự quan tâm tới ba. Tôi nhận ra rằng phải có dịp cho con được quan tâm, được làm điều gì ngược lại cho tôi, thì con mới nuôi lớn tình yêu thương dành cho tôi.

V. QUỸ AFFECTION QUA CÁC ĐỘ TUỔI

Có một thực tế thú vị về affection qua các độ tuổi. Chị Thuỳ Minh chia sẻ: Khi con gái lên 13 tuổi, tự dưng trong thang máy con không cho mẹ đứng cạnh nữa. Con đứng cách ra một mét. Cảm giác đầu tiên của chị là cáu: “Nuôi lớn bằng từng này rồi, những cái ôm nhau nắm tay mà mình vẫn coi là đặc quyền, bây giờ con không cho mình làm nữa.”

Chúng ta rất dễ phản ứng: “Thế thì mình cũng sẽ lạnh lùng lại.” Nhưng chị phát hiện ra: Khi tối về hai mẹ con ngồi xem phim, con sẽ ngồi gần, “Mẹ con yêu mẹ”, con thơm mẹ - như kiểu con bù lại cho mẹ, nhưng để đón nhận, mẹ phải ở trong trạng thái sẵn sàng tiếp nhận, cởi mở.

Từ đó, chị nhận ra: Con có một cái quỹ, không xài lúc này thì xài lúc khác. Lúc này không thấy thì không có nghĩa là nó không tồn tại nữa. Và nếu mình đóng nó lại thì mất luôn cơ hội.

Tôi cũng chứng kiến điều này mỗi ngày ở trường: Ở giai đoạn tiểu học, con sẽ ôm cứng ba mẹ từ đằng sau trên xe máy. Rất dễ thương, rất tình cảm. Nhưng càng lớn lên, những nụ cười càng biến mất dần. Khoảng cách giữa hai người càng gia tăng. Thậm chí có những bạn lớp 7-8 ngồi tách ra đằng sau yên xe, đặt cái cặp ngăn giữa hai người rồi.

Điều gì tạo ra khoảng xa cách đó? Có thể là những quan niệm cũ về văn hóa tiếp xúc. Có thể là những áp lực cuộc sống, những mâu thuẫn tích lũy càng ngày càng nhiều. Thực sự để con muốn affection với ba mẹ, con cần:

• Attention - chú tâm ổn định và công bằng

• Acceptance - khả năng dung chứa, chấp nhận các cảm xúc của con

• Appreciation - tinh thần trân trọng từng phút giây bên nhau

Và khi đó, tình yêu thương khởi phát một cách rất tự nhiên.

VI. VĂN HÓA VÀ AFFECTION: CHÚNG TA CÓ CÀNG NGÀY CÀNG TÌNH CẢM HƠN KHÔNG?

Có một câu hỏi: Liệu chúng ta sẽ càng ngày càng tình cảm hơn không?

Tôi tin là có. Trong nghiên cứu kéo dài gần 80 năm của Đại học Harvard, một trong những yếu tố quyết định chất lượng cuộc sống là chất lượng các mối quan hệ. Nhưng còn một yếu tố khác: Họ có phổ cảm xúc rất phong phú và đa dạng - có thể buồn, có thể vui, có thể đau, có thể sướng. Một cuộc đời phong phú về trải nghiệm thân-tâm.

Nhu cầu được trải nghiệm nhiều đó sẽ đi kèm với nhu cầu được thể hiện nó ra một cách lành mạnh, một cách chân thật. Đó chính là affection.

Nhưng chúng ta bị vướng bởi những quan niệm cũ - quan niệm đánh đồng rằng những biểu hiện tình cảm qua xúc chạm cơ thể đều bị quy kết về câu chuyện tình dục, rồi bị ghép với câu chuyện hạn chế lứa tuổi cho trẻ nhỏ.

Tất nhiên cần có giới hạn. Nghiên cứu về chấn thương tâm lý cho thấy: Đứa trẻ quá nhỏ nhưng chứng kiến chuyện gần gũi thân mật của cha mẹ, khi khung nhận thức của nó hoàn toàn không hiểu được, đó sẽ là chấn thương tâm lý. Cho nên cần hiểu mức độ giới hạn với từng độ tuổi.

Tuy nhiên, những tình cảm từ cái ôm, từ nụ cười, từ những cái hôn nhẹ chúc ngủ ngon hay chào tạm biệt, những cái ôm rất lâu - tất cả đều là phần thưởng cho cả hai bên. Không có lý gì chúng ta lại hạn chế điều đó.

Và quan trọng: “Chúng ta phải ôm hôn nhau trước mặt con, để con thấy việc tình cảm là rất bình thường. Và sau này con mới có nhu cầu thể hiện.” Còn nếu không, con không nhìn thấy bao giờ thì con sẽ thấy rất kỳ.

VII. CHA MẸ CÓ THỂ TỰ CHO MÌNH AFFECTION KHÔNG?

Một câu hỏi quan trọng khác: Cha mẹ có thể tự cho mình affection không?

Câu trả lời là: Có. Nhà tâm lý học Kristin Neff chuyên về lòng tự trắc ẩn [self-compassion] cho rằng cần ba yếu tố:

1. Mindfulness [chánh niệm, chú tâm]: Chú tâm và cảm nhận chính mình trong từng thời khắc

2. Common Humanity [tính phổ quát kiếp nhân sinh]: Nhận ra tất cả những khổ đau là thực trạng chung của kiếp nhân sinh

3. Self-Kindness [tự tử tế với chính mình]: Trả lời câu hỏi “Thân-tâm tôi đang cần gì lúc này?”

Trong trường phái tham vấn chánh niệm tâm-thể [SOMI] do tiến sĩ Lê Nguyên Phương sáng lập, có một thực hành về self-soothing [tự an ủi]:

• Bước 1: Tìm vùng hõm giữa bắp trên của vai với phần dưới của cánh tay. Khi đặt hai tay vào hai bên vùng hõm này, bạn sẽ có cảm giác giống như đang ôm chính mình.

• Bước 2: Ngồi thoải mái. Thả lỏng vai, thả lỏng người. Đặt hai tay lên, để lòng bàn tay chạm vào vùng hõm vai.

• Bước 3: Đưa sự chú ý về hơi ấm của lòng bàn tay đang tiếp xúc với vùng hõm dưới vai. Cảm nhận độ căng, độ chùng, độ ấm của cơ bắp.

• Bước 4: Có thể lắc lư người một chút - lắc qua trái qua phải, hoặc lắc tới lui, hoặc xoay hông nhẹ nhàng. Cảm giác sẽ giống như đang đu đưa, ru một em bé. Em bé đó cũng là chính mình, và mình cũng là người chăm sóc em bé đó.

• Bước 5: Trong tâm trí, nói với bản thân: “I love you. I love you so much.”

Có thể siết nhẹ hai tay lại, xoa nhẹ, bóp nhẹ nhẹ. Tận hưởng cảm giác này. Cho tới khi thoải mái, có thể thả ra, quay trở về với không gian hiện tại.

VIII. ĐỪNG CHỈ SỐNG TRONG ĐẦU

Cuối cùng, một điểm quan trọng là: Chúng ta thường để cái đầu kiểm soát mình quá nhiều.

Khi con khóc, chúng ta bắt đầu phân tích trong đầu: “Con đang khóc vì chuyện gì? Mình có nên lại dỗ không? Hay mình cứ để con tự khóc?”

Nhưng đây là quan điểm của tôi: Khi con khóc, nếu lúc đó cha mẹ có xúc động muốn tới an ủi con - cứ làm. Cơ thể và hệ thần kinh của chúng ta rất kỳ diệu, nó không cần thông qua lý trí quá nhiều. Ông bà ta hay nói: “Ưng cái bụng”, “nhói ở tim” - toàn bộ đều là trải nghiệm cơ thể có thật. Cái ấm của cảm giác yêu thương rất khác với cái ấm nóng khi tức giận. Cái ấm nóng khi tức giận bốc luồng hỏa khí từ dưới lưng lên. Còn cái ấm áp của yêu thương hạnh phúc lan tỏa toàn thân nhẹ nhàng.

Và thông qua việc ba mẹ trọn vẹn với tất cả cảm giác thân của mình, con sẽ học được năng lực đó. Thấy ai đó đang đau, ngay lập tức thân muốn động, chuyển động tới hỗ trợ. Hãy cho nó làm chuyện đó. Có thể bắt đầu với người thương mình làm trước, sau đó con sẽ thấy với người lạ con tự động cũng có năng lực đó.

KẾT: THÂN-TÂM CON ĐANG CẦN GÌ LÚC NÀY?

Hôm nay, mời bạn quan sát con: “Thân-tâm con đang cần gì lúc này?”

Có thể là một cái ôm. Có thể là nắm tay. Có thể là ngồi bên cạnh yên lặng. Có thể là vỗ về. Hãy lắng nghe và đáp ứng nó một cách thật sự tử tế.

Và nhớ rằng: Đừng hy sinh quá nhiều mà quên cho con cơ hội yêu thương bạn. Đừng luôn là người cho mà không bao giờ nhận. Bởi vì khi con được yêu thương bạn, quỹ affection của con cũng lớn lên. Và tình yêu giữa hai người sẽ cân bằng, trọn vẹn.

Affection không phải xa xỉ, mà là nhu cầu thiết yếu. Nó là ngôn ngữ của cơ thể, là cách thân-tâm chúng ta nói “Tôi ở đây, tôi thấy con, tôi yêu con.”

Vậy, hôm nay, bạn có đủ dũng khí để thể hiện affection - với chính mình, và với con - không?

Lương Dũng Nhân, M.Ed, PCC

P.S: Mời bạn theo dõi tập 4 của podcast Yêu Lành mùa 5 (Vietcetera) về Affection - Trìu mến trong tình yêu, với phần hướng dẫn thực hành tự ôm trực tiếp:

Nhưng chỉ sau đó khoảng 30 phút, tôi rụng rời chân tay khi nhận được tin báo gấp: Bố bạn đã qua đời trong một tai nạn giao thông bất ngờ. Lá thư đó, bố bạn không bao giờ đọc được.

Câu chuyện này đã ám ảnh tôi nhiều năm, đặc biệt là khi tôi trở thành cha. Mỗi lần nhớ lại, tôi lại thấy rõ hơn về sự hữu hạn của thời gian với con - và về năng lực appreciation [trân trọng], chữ A thứ ba trong triết lý Yêu thương Tỉnh thức 5A (Attention - Acceptance - Appreciation - Affection - Allowing) của nhà tâm lý học David Richo (2008).

Trong hai bài trước, chúng ta đã thảo luận về Attention [chú tâm] - nhìn thấy con trọn vẹn; và Acceptance [chấp nhận] - mở rộng không gian để con được là chính con, kể cả những lúc “không hoàn hảo”. Giờ đây, chúng ta đến với Appreciation - năng lực trân trọng con ngay khoảnh khắc hiện tại với những gì con đang có và đang là, bởi vì thời gian với con không tồn tại mãi mãi.

Và nếu trong năm chữ A, có một chữ A nào có thể làm cho cha mẹ và con hạnh phúc một cách bền vững, tôi tin đó chính là chữ A này. Bởi vì Appreciation chính là liều thuốc cho những mệt mỏi khi cứ phải chú tâm đến khó khăn của con, liều thuốc cho những khó chịu khi cứ phải chấp nhận con “không như mong đợi”. Sự trân trọng không chỉ giúp chúng ta dung chứa hành trình nuôi con, mà còn giúp chúng ta hân hưởng và biết ơn - ngay cả giữa những ngày tháng “bão táp”.

I. GỐC RỄ: KHI CHA MẸ “NGHIỄM NHIÊN HÓA” CON

Tiếng Anh có một cụm từ thú vị: “take it for granted”, tôi tạm dịch là “nghiễm nhiên hoá” - coi như đương nhiên, cầm chắc, xem nhẹ. Những thứ càng quen thuộc hàng ngày như không khí, nước uống, thức ăn, những người thân quen..., ta thường có xu hướng không để ý nhiều tới nữa, và vì không để ý, chúng ta không có sự trân trọng.

Với con cũng vậy. Chúng ta thường nghiễm nhiên cho rằng con luôn ở đó: Sáng nào cũng thức dậy thấy con, tối nào về nhà cũng gặp con. Cho nên chúng ta không trân trọng - thậm chí còn khó chịu khi con “ồn ào”, khi con “không nghe lời”, khi con “làm phiền”, khi con “không học bài”.

Nhưng có một con số mà tôi mong bạn nhớ: Nếu sống đến 70-80 tuổi, mỗi chúng ta chỉ có khoảng 4000 tuần (Oliver Burkeman). Tôi từng rớm nước mắt khi nhìn thấy tựa đề cuốn sách với con số này. Hàng tuần, hàng tuần, hàng tuần trôi qua - vài trăm tuần trong tuổi thơ, hơn 1000 tuần trưởng thành, rồi có thể một khoảng thời gian dài ở tuổi lão niên.

Và đây là con số quan trọng nhất với cha mẹ: 98% thời gian ở bên con chỉ gói gọn trong 18 năm đầu đời. Sau 18 năm, khi “cánh chim đã no gió bay xa”, con có cuộc sống riêng, có gia đình riêng, có con đường riêng, thậm chí sống ở những vùng đất khác. Một năm chỉ gặp vài tuần, và còn được bao nhiêu năm nữa như vậy?

Tôi có em trai hiện sinh sống và làm việc ở Luân Đôn. Một năm ba mẹ tôi gặp em ấy chắc được một vài tuần, và còn bao nhiêu năm nữa như vậy? Thời gian cha mẹ và con cái ở với nhau trong giai đoạn tuổi thơ và thiếu niên có thể nhiều rắc rối thật, có nhiều biến động chúng ta không ngờ tới, nhưng... 98% thời gian hạnh phúc nhất đó cũng không quay lại lần thứ hai.

II. NGHỊCH LÝ: CÀNG LO TƯƠNG LAI CỦA CON, CÀNG LỠ HIỆN TẠI VỚI CON

Cách đây không lâu, tôi đọc một nghiên cứu của Mogilner và Norton (2019) về hai loại hạnh phúc:

• Experience happiness [hạnh phúc hiện tiền]: Niềm hạnh phúc mà chúng ta cảm nhận ngay trong lúc này. Như khi con cười tươi, con chạy vào ôm mình, con kể chuyện vu vơ - giác quan cho phần thưởng ngay trên thân-tâm.

• Recalling happiness [hạnh phúc hồi tưởng]: Hạnh phúc chỉ có khi nhìn lại. Giống như lúc con học lớp 12, mỗi đêm ôn thi đến 1-2 giờ sáng rất mệt và khổ, bạn cũng mệt theo. Bạn tự hỏi: “Trời ơi sao phải ráng như thế này?” Nhưng sau khi con đậu trường đại học con mơ ước, nhìn lại mới thấy hạnh phúc.

Nghiên cứu phát hiện rằng: Trong ngắn hạn, chúng ta ưu tiên hạnh phúc hiện tiền, nhưng trong dài hạn như 5-10-20 năm, chúng ta lại chọn hạnh phúc hồi tưởng. Đây chính là nghịch lý mà tôi thấy qua nhiều năm tham vấn lẫn trải nghiệm bản thân: Càng lo lắng cho tương lai của con, chúng ta càng hy sinh hạnh phúc hiện tại - của con và của chính mình.

Con muốn chơi, nhưng mình bắt con học thêm vì “tương lai tốt đẹp”. Con muốn ngủ, nhưng mình bắt con làm bài tập vì “sau này sẽ hối hận”. Con muốn vui, nhưng mình la mắng vì “không được điểm cao thì thất bại”.

Chúng ta nói: “Bây giờ con cố gắng, sau này con sẽ hạnh phúc.” Nhưng càng tập trung vào hạnh phúc hồi tưởng của tương lai, chúng ta càng bỏ lỡ hạnh phúc hiện tiền - và đánh đổi hai thứ quý giá nhất:

• Một là niềm yêu thích học tự nhiên của con. Tất cả trẻ đều hứng thú, tò mò khám phá thế giới ngay từ khi mới sinh. Nhưng khi việc học gắn liền với áp lực, so sánh, “phải thành công”, niềm vui đó biến thành nỗi sợ hãi.

• Hai là mối quan hệ thiêng liêng giữa cha mẹ và con. Mối tương giao đầy yêu thương, tin cậy, vô điều kiện này đóng vai trò “đường truyền”. Nếu đường truyền không tốt thì có bao nhiêu điều hay đẹp cũng không chuyển cho nhau được.

Nghiên cứu trên cũng cho thấy: Chúng ta cần sự quân bình của cả hai. Quan trọng hơn: Chúng ta cần năng lực không chỉ dung chứa sự khó chịu (như trong Acceptance), mà còn trân trọng, biết ơn, và thậm chí tận hưởng những khó khăn ngay tại thời điểm hiện tại.

Tôi nhớ đến những bài viết của thầy Thích Nhất Hạnh trong những tháng năm cuối đời, khi thầy có những cảm giác rất khó ở trong cơ thể. Thầy viết đại ý rằng: “Tất cả những cái khó, cái khổ trong cơ thể đó cũng là dấu hiệu cho biết thầy còn sống, thầy vẫn còn hiện diện trong hình hài này và vẫn còn có thể trao đi giá trị.”

Thầy trân trọng cả nỗi đau, bởi vì đau là minh chứng rằng thầy vẫn còn trong 4000 tuần của mình.

Bạn có thể trân trọng những khó khăn hiện tại trong hành trình nuôi con - con không nghe lời, con cãi lại, con chưa học giỏi - thay vì cứ lo lắng “sau này con sẽ ra sao” không?

III. BẢN CHẤT: TRÂN TRỌNG CON VÌ THỜI GIAN HỮU HẠN, KHÔNG PHẢI VÌ CON XUẤT SẮC

Trong Tâm lý học Tích cực, có một phẩm hạnh gọi là appreciation of beauty - sự trân trọng những điều đẹp đẽ. Và “beauty” ở đây không chỉ là vẻ đẹp hình thể hay thành tích, mà là tất cả những điều tươi đẹp của cuộc sống.

Tôi cảm thấy may mắn ở chỗ cho tới thời điểm này, tôi vẫn luôn cảm thấy con mình tươi đẹp, những người xung quanh tươi đẹp. Nhưng có nhiều cha mẹ - dù đối diện với chính con mình - vẫn không tận hưởng được vẻ đẹp đó. Bởi vì có những tầng lớp cấu trúc tinh thần, cấu trúc tâm-thể [schema] ràng buộc, cứng nhắc, bi kịch hóa (như “con phải giỏi mới xứng đáng”, “con không bằng con nhà người ta”), kể cả những chấn thương nội kết nằm sâu trong hệ thần kinh, che mờ khả năng trân trọng.

Nhưng đây là điều tôi muốn làm rõ: Appreciation không phải là chúng ta trân trọng con vì con xuất sắc hay có thành tích. Appreciation là chúng ta trân trọng con vì con chỉ tồn tại ở đây với mình hiện tại thôi. Trong 18 năm hữu hạn này thôi. Và phút giây tiếp theo, điều gì cũng có thể xảy ra.

Kết nối lại với chữ A thứ 2, Acceptance là nền tảng - chúng ta mở rộng không gian để con được là chính con, với tất cả “không hoàn hảo”. Appreciation thêm vào đó sắc thái của triết lý Phật giáo về bản tính vô thường: Không có gì tồn tại mãi mãi. Mọi thứ đều có lúc sinh, có lúc diệt. Và chính vì thời gian với con hữu hạn, mỗi khoảnh khắc luôn đáng trân trọng.

Hãy quay lại câu chuyện mở đầu: Trong khoảnh khắc bạn học sinh viết lá thư đó, bố vẫn còn sống. Nhưng 30 phút sau, bố đã mất. Bạn không bao giờ có cơ hội nói “con yêu bố” nữa. Cho dù bố có “không hoàn hảo”, có những lần mâu thuẫn, nhưng giờ đây bạn mới thấy: Chỉ cần bố còn ở đây, đã là điều đáng trân trọng vô cùng.

Tương tự với con: Chỉ cần con còn ở đây, con còn khỏe, con còn cần mình - dù con có “không giống con nhà người ta”, dù con có “chưa học giỏi” - đã là diễm phúc.

Appreciation là vô điều kiện. Một đồng nghiệp từng nói với tôi quan niệm của anh ấy về tình yêu: “Tình yêu không phải là bạn yêu người yêu mình lúc xinh đẹp, rực rỡ trên sân khấu. Tình yêu là bạn yêu người ấy kể cả khi họ ốm o gầy mòn, thậm chí rối loạn tiêu hóa ba ngày dậy không nổi và hết sức xác xơ.”

Appreciation với con cũng vậy. Nó không phải là trân trọng có chọn lọc - “lúc con ngoan thì mẹ thương, lúc con nghịch thì mẹ ghét”. Nó là trân trọng tất cả các trạng thái đa dạng khác nhau của con: con vui, con buồn, con giỏi, con yếu, con ngoan, con nghịch. Tâm thái đó tạo ra một cảm xúc rất tích cực, cho phép chúng ta an trụ và vững vàng kể cả trong những lúc sóng giông mãnh liệt nhất của hành trình nuôi con, bởi vì chúng ta cũng đang trân trọng những lúc bão giông đó.

IV. NỀN TẢNG: KHI CHA MẸ MỞ RỘNG TƯ DUY, MỚI TRÂN TRỌNG ĐƯỢC CON

Để có thể trân trọng con như vậy, chúng ta cần một nền tảng rộng mở về nhận thức. Đa phần cha mẹ thường bị giằng xé bởi hai thế giới: Một là nhu cầu của con (chơi, ngủ, nghỉ ngơi, khám phá...), hai là yêu cầu từ bên ngoài (học tập, thành tích, kỳ vọng xã hội, so sánh với con nhà người ta...), và ta cho rằng mình phải chọn lựa.

Nhà giáo dục William Perry có một mô hình phát triển nhận thức qua bốn giai đoạn mà tôi rất yêu thích:

• 1. Dualism [nhị nguyên]: Chỉ thấy hai thái cực: “Con học thì không chơi”, “Con vui thì không thành công”, hoặc là này, hoặc là kia. Đây là một ảo tưởng, một thế lưỡng nan ảo mà chúng ta tự đóng khung con, chính mình và thế giới, cũng là nguồn cơn của rất nhiều khổ đau trong nuôi dạy con.

• 2. Multiplicity [đa nguyên]: Chấp nhận nhiều góc độ cùng tồn tại. Những điều ta nghĩ là mâu thuẫn, ở tầm nhìn rộng hơn lại là cấu phần của tổng thể lớn hơn. Giống như khi bạn đang ở trên trái đất thì bạn thấy có ngày và đêm, nhưng khi bay ra vũ trụ và nhìn lại thì ngày-đêm cùng tồn tại. Trong nuôi con: “Con có thể vừa học, vừa chơi. Con có thể vừa vui, vừa phát triển. Cả hai đều cần thiết.”

• 3. Relativism [tương đối]: Không chỉ thấy nhiều góc độ, mà còn hiểu tại sao con như vậy. Cha mẹ phát triển nhận thức ở cấp độ này sẽ tìm hiểu: Con đã trải qua những gì? Sở thích của con là gì? Điểm mạnh của con ở đâu? Tại sao con học giỏi môn này nhưng yếu môn kia? Ở cấp độ này, cha mẹ sẽ không còn bám chấp vào những tiêu chuẩn đúng-sai, giỏi-dở cứng nhắc nữa, mà thấy được nhân-duyên của những gì con đang là và có thể cảm thông với con.

• 4. Commitment [cam kết]: Hiểu và biết đa dạng các góc độ, nhưng có thể chọn lựa hướng đi cho con một cách có chủ ý, với sự chấp nhận tất cả kết quả-hệ quả-hậu quả, và vẫn tôn trọng những con đường khác mà con nhà người ta đang đi. Ở cấp độ này, cha mẹ nói: “Tôi hiểu con nhà người ta học chuyên, nhưng con tôi sẽ đi con đường khác phù hợp với con. Và tôi hoàn toàn ổn với điều đó.”

Tôi tin rằng Appreciation đích thực cần năng lực nhận thức từ tầng 3 đến 4. Nếu cha mẹ chỉ có thể công nhận “con mình đúng, con người ta sai” hoặc ngược lại, sẽ không thể có appreciation - ngay cả với chính con mình. Và chỉ khi chúng ta có tâm trí đủ rộng để chứa đựng tất cả, chúng ta mới có thể trân trọng trọn vẹn con với tất cả sự phong phú đa dạng của con.

V. HAI CHIỀU: KHI CHA MẸ HỌC ĐƯỢC TRÂN TRỌNG CON

Có một điều đặc thù trong văn hóa Việt Nam: Appreciation thường là một chiều, đặc biệt là trong bối cảnh gia đình, trong mối quan hệ ba mẹ - con cái.

Con trân trọng và biết ơn ba mẹ, vì ba mẹ sinh ra con, nuôi nấng con. Nhưng ít khi ba mẹ nói: “Ba mẹ trân trọng, biết ơn con quá, vì con đã đến cuộc đời ba mẹ.” Quan niệm chữ “Hiếu” phổ biến thường chỉ hướng vào con cái như một nghĩa vụ phải trả ơn.

Mặt khác, khi tôi hỏi các phụ huynh: “Anh chị có biết cách trân trọng bản thân không?”, nhiều người trong họ thừa nhận là không. Ngay cả với bản thân tôi, vẫn có những lúc mà tôi cảm thấy chưa hẳn mình đã trân trọng mình.

Bởi vì rất nhiều năng lực cảm xúc của con được hình thành thông qua chính mối tương tác với cha mẹ. Nếu cha mẹ quen đè nén cảm xúc, con sẽ lặp lại mô thức giống hệt. Năng lực cảm xúc được học thông qua cộng hưởng hệ thần kinh, thông qua quan sát xã hội, chứ hiếm khi qua lời nói.

Chỉ khi cha mẹ trân trọng con và trân trọng chính mình qua lối sống và hành động thật - trân trọng ngay cả những lúc “không hoàn hảo”, những lúc con khó chịu, những lúc mắc lỗi - con mới học được rằng: “Tôi xứng đáng được trân trọng, ngay cả khi tôi không hoàn hảo.”

Và đây là điều kỳ diệu: Phần thưởng của appreciation không phải ở tương lai. Nó đến ngay lập tức.

Như trong chương trình Yêu Lành mùa 5, chị Thuỳ Minh chiêm nghiệm về trải nghiệm làm mẹ của mình và chia sẻ: “Trước đây tôi luôn nghĩ mình đang ‘cho’ - cho con đi học, cho con ăn uống, cho con chăm sóc. Phần thưởng thì ở tương lai, kiểu như gửi tiền tiết kiệm, đến khi con lớn lên sẽ nuôi bố mẹ. Nhưng rồi một ngày, tôi chợt nhận ra: Ê mình làm mẹ vui thế nhở! Nhìn thấy bọn trẻ, nhìn ánh mắt chúng, nghe chúng kể chuyện vớ vẩn... Đó chính là hạnh phúc ngay lúc này rồi.”

Mỗi một ngày ở bên cạnh mình, con hạnh phúc và con thấy mình trân trọng con - vừa bằng lời, vừa bằng hành động, vừa bằng trạng thái cảm xúc - toàn bộ điều đó sẽ giúp đứa trẻ hình thành năng lực trân trọng chính mình.

Có một câu thơ đã trở thành “thần chú” khi nuôi con nhỏ của tôi và vợ: “Nights are long, but years are short.”Những đêm thức trắng khi con ốm, con sốt, con khóc - rất dài. Nhiều khi rụng rời chân tay không biết phải làm sao. Nhưng những năm tháng thơ ấu đó của con khá ngắn ngủi. Rồi sẽ tới lúc con không còn cần mình nữa, sớm thôi.

Cho nên: Cứ trân trọng nó, cứ tận hưởng nó với tất cả những điều đẹp đẽ và cả lộn xộn của nó. Bởi vì nó sẽ không quay lại.

VI. CHỮA LÀNH: APPRECIATION BẢO VỆ HAI THỨ QUÝ GIÁ NHẤT

Hãy cùng nhìn lại cả ba chữ A đầu tiên trong bối cảnh nuôi dạy con:

• Attention [chú tâm] giúp chúng ta nhìn thấy con trọn vẹn, kể cả những điều khó khăn. Nhưng việc phải đón nhận khổ đau của con đôi khi rất mệt mỏi.

• Acceptance [chấp nhận] giúp chúng ta đón nhận con bao dung, kể cả những gì “không như mong đợi”. Nhưng việc phải chấp nhận con “không hoàn hảo” vẫn là gánh nặng.

• Appreciation [trân trọng] là liều thuốc cho cả hai. Nó giúp khó khăn của con trở thành ý nghĩa, sự “không hoàn hảo” trở thành điều đáng trân quý. Khi biết trân trọng, chúng ta sẽ nhận ra: Ngay cả khó khăn cũng là minh chứng rằng chúng ta còn được làm cha mẹ, còn có con bên cạnh.

Một phụ huynh chia sẻ với tôi rằng người cha đó có hai con. Con đầu “bình thường”, con thứ hai có hệ thần kinh khác biệt [neurodivergent] (phổ tự kỷ, tăng động giảm chú ý...). Trải nghiệm với đứa con đặc biệt thứ hai khiến người cha đó thấy rằng: “Ồ, hóa ra đứa con bình thường của mình lúc trước đã là một diễm phúc rồi.”

Do đó, Appreciation giúp chúng ta thấy diễm phúc trong những gì ta cho là nghiễm nhiên. Và chính cảm nhận diễm phúc đó sẽ chữa lành tâm hồn chúng ta, đồng thời bảo vệ hai thứ quý giá nhất:

• Một là niềm yêu thích học tự nhiên của con. Khi con được trân trọng vì chính con đang là - không phải vì con “giỏi” hay “ngoan” - con sẽ không sợ thất bại, không sợ mắc lỗi. Con học vì thích, vì tò mò, không phải vì sợ bị mắng hay muốn được khen. Đó là động lực bền vững nhất.

• Hai là mối quan hệ thiêng liêng giữa cha mẹ và con. Khi con cảm nhận được ba mẹ trân trọng con vô điều kiện, “đường truyền” giữa cha mẹ và con trong sáng, thông suốt. Con tin tưởng ba mẹ. Con biết rằng dù có chuyện gì, con luôn có nơi để về.

VII. THỰC HÀNH: QUÁN TƯỞNG TỪ BI HỶ XẢ

Trong truyền thống Phật giáo, có một thực hành nuôi dưỡng năng lực này gọi là quán tưởng từ bi hỷ xả [loving-kindness meditation]. Bốn chữ này mô tả bốn trạng thái của tâm:

• Từ (metta): Mong bản thân và người khác được hạnh phúc

• Bi (karuna): Mong bản thân và người khác được giải thoát khỏi khổ đau

• Hỷ (mudita): Vui mừng với hạnh phúc của mọi người

• Xả (upekkha): Buông bỏ, tự do khỏi mọi ràng buộc

Đây là biện pháp luyện tâm hữu hiệu để khai mở năng lực trân trọng vốn có sẵn trong mỗi người, chỉ bị che mờ bởi chấn thương, điều kiện hóa, hoặc những quan niệm cứng nhắc. Mời bạn thực hành cùng tôi:

• Bước 1: Chuẩn bị: Ngồi thoải mái. Khép hờ mắt. Đưa sự chú ý về cơ thể, về hơi thở. Để những căng thẳng ở mặt, lông mày được giãn ra, biến mất. Để những gánh nặng trên vai, tay được buông xuống. Toàn thân thả lỏng.

• Bước 2: Hình dung con mình: Bắt đầu hình dung trong tâm trí, tưởng tượng bằng tất cả giác quan: Con mình - người mà bạn yêu quý nhất, trân trọng nhất.

  • Tưởng tượng con ở ngay trước mặt, gần bạn. Tưởng tượng gương mặt con cười nụ cười rạng rỡ và hạnh phúc nhất. Tưởng tượng bạn và con đứng trong vầng sáng ấm áp rực rỡ.

  • Cảm nhận cơ thể bạn đang phản ứng như thế nào - có thể là cảm giác ấm áp lan tỏa khắp toàn thân, gương mặt bất giác nở nụ cười theo.

• Bước 3: Gửi lời chúc phúc đến con: Nhìn con. Tưởng tượng bạn dang vòng tay ôm lấy con, và con đang ôm lấy bạn. Cảm nhận cảm giác đó trong tâm tưởng lẫn trên thân thể. Hình dung bạn đang thì thầm với con, với toàn bộ tình thương, sự trìu mến và sự trân trọng:

  • “Tôi mong con được hạnh phúc. Tôi mong con được giải thoát khỏi khổ đau. Tôi mong con được vui vẻ và mạnh khỏe. Tôi mong con được tự do khỏi mọi ràng buộc.”

  • Cảm nhận cơ thể mình. Cảm nhận con trong tưởng tượng. Đón nhận những diễn biến đó: con cười hạnh phúc như thế nào, con mãn nguyện như thế nào.

• Bước 4: Mở rộng đến chính mình: Bây giờ mở rộng tâm trí đến chính bạn - người cha/người mẹ đang cố gắng hết sức. Hình dung bạn cũng hạnh phúc, bình an, khỏe mạnh. Gửi đến chính mình những lời chúc tương tự.

• Bước 5: Mở rộng đến người bạn đời: Mở rộng đến người bạn đời - người cùng bạn nuôi dạy con. Hình dung họ cũng hạnh phúc, mãn nguyện. Gửi đến họ những lời chúc phúc.

• Bước 6: Mở rộng đến tất cả: Lúc này trong tâm trí, mở rộng vòng tay ôm lấy con, chính mình, người bạn đời, và tất cả những người khác - bao gồm cả những người khó chịu với mình, những người mình không thoải mái.

  • Tất cả đang mở rộng vòng tay nắm lấy nhau, ôm lấy nhau trong vầng sáng ấm áp, yêu thương, trân trọng sự hiện hữu của nhau - một sự hiện hữu có hạn.

  • Tưởng tượng tâm của mình giao hòa với họ:

  • “Tôi mong tôi và tất cả mọi người, mọi sinh thể được hạnh phúc. Tôi mong tôi và tất cả mọi người, mọi sinh thể được giải thoát khỏi khổ đau. Tôi mong tôi và tất cả mọi người, mọi sinh thể được vui vẻ và mạnh khỏe. Tôi mong tôi và tất cả mọi người, mọi sinh thể được tự do khỏi mọi ràng buộc.”

• Bước 7: Tự do hình dung Để đầu óc được tự do xuất hiện bất kỳ hình ảnh nào về con: những ký ức đẹp nhất với con, những khoảnh khắc con cười, con chạy vào ôm mình, những tương lai hạnh phúc bạn mong muốn cho con. Cứ để đầu óc tự do khởi sinh. Cảm nhận cảm giác ấm áp, dễ chịu lan tỏa khắp toàn thân.

• Bước 8: Trở về Từ từ đưa sự chú ý trở về với cơ thể, với hơi thở, với tay chân, với không gian, thời gian, với việc mình đang ở đây lúc này.

CON SỐ 4000 TUẦN VẪN ĐANG TRÔI QUA

Hôm nay, hoặc một ngày trong tuần này, mời bạn thực hành quán tưởng từ bi hỷ xả theo hướng dẫn trên, chỉ cần 5-10 phút. Sau đó, đặt cho mình câu hỏi: Danh sách những điều bạn trân trọng về con dài đến đâu? Nó có bất tận không? Hay vẫn chật vật ở vài gạch đầu dòng: “Con học giỏi”, “Con ngoan”?

Có thể bạn sẽ thấy khó để nghĩ ra những điều trân trọng về con ngoài thành tích. Nhưng khi bạn cứ thực hành mỗi ngày, bạn sẽ thấy: Chính những điều quen thuộc cứ lặp lại hàng ngày - con vẫn khỏe, con vẫn cười được, con vẫn chạy nhảy, con vẫn kể chuyện cho mình nghe, con vẫn cần mình - đã là quý giá rồi, bởi vì nó chỉ lặp lại trong 18 năm hữu hạn này thôi.

Mong rằng bạn có thể nhớ con số 4000 tuần đang vẫn đang trôi qua. Chúng ta sẽ có 98% thời gian ở bên con chỉ trong 18 năm đầu. Chuyện đó là chắc chắn.

Vậy thì cứ trân trọng nó, cứ hân hưởng từng khoảnh khắc với con - với tất cả những điều đẹp đẽ và cả lộn xộn của nó. Nhiều khi trời ơi, con nói nhiều dằm mang, con không chịu học, con làm bừa bộn... nhưng mình cũng thấy: Thôi, con vẫn đang nói chuyện với mình, đây đang là điều mình trân trọng.

Tự nhiên tôi lại nhớ lời sư ông Viên Minh: “Hạnh phúc là tự tại giữa khổ đau. Tự do là ung dung trong ràng buộc.” Có sự trân trọng này, chúng ta có không gian thênh thang cho cả hạnh phúc lẫn tự do - không phải sau này khi con lớn lên thành công, mà ngay bây giờ, ngay trong khoảnh khắc này với con, dù con đang ồn ào hay đang ngủ say, dù con đang cười hay đang khóc.

Lương Dũng Nhân, M.Ed, PCC

P.S: Mời bạn theo dõi tập 3 của podcast Yêu Lành mùa 5 (Vietcetera) về Appreciation - Sự trân trọng trong tình yêu, với phần hướng dẫn thực hành quán tưởng từ bi hỷ xả trực tiếp:

Nhiều năm sau, khi chúng tôi có con, tôi lại thấy chính mình trong những khoảnh khắc tương tự - cảm giác “chưa đủ tốt” để làm cha. Và qua công việc chuyên môn, có nhiều lần các phụ huynh chia sẻ với tôi những câu chuyện cùng một khuôn mẫu: “Con gái em năm nay 8 tuổi, học giỏi lắm, nhưng em vẫn cứ lo. Em cứ so sánh con với bạn bè, cứ nói ‘Sao con không giống cô bạn nhà bác X?’ Giờ em thấy con ngày càng rụt rè, ngày càng sợ sai, làm gì cũng không dám.”

Tôi nhận ra: Khi cha mẹ không chấp nhận chính mình, chúng ta cũng không thể chấp nhận con như con đang là, và điều đó đang gây tổn hại đến hai thứ quý giá nhất: Niềm yêu thích học tự nhiên của con, và mối quan hệ thiêng liêng đầy yêu thương, tin cậy, vô điều kiện giữa cha mẹ và con.

Trong bài viết này, tôi muốn mời bạn - người đang làm cha mẹ - cùng chiêm nghiệm về năng lực đón nhận/chấp nhận [acceptance], và cách nó mở ra không gian vô hạn cho con trưởng thành. Trước hết, tôi cần làm rõ rằng Acceptance là một phần trong triết lý Yêu thương Tỉnh thức 5A (Attention - Acceptance - Appreciation - Affection - Allowing) của nhà tâm lý học David Richo (2008). Và khi tách ra trao đổi riêng, có thể bạn sẽ lo lắng: “Nếu tôi chấp nhận mọi thứ về con, thì tức là tôi không còn có thể giúp con cải thiện, phát triển nữa sao?”

Nhưng sự phát triển của con không xuất phát từ sự phê bình, so sánh, áp đặt của cha mẹ. Nó xuất phát từ sự chấp nhận - và bài viết này sẽ giúp bạn hiểu tại sao.

I. GỐC RỄ: KHI TÌNH THƯƠNG CHA MẸ CÓ ĐIỀU KIỆN

Một trong những bài học thuộc dạng “vỡ lòng” khi tôi học Tâm lý học Nhân bản là quan điểm của Carl Rogers - người được xem là ông tổ của ngành tâm lý học lấy con người làm trung tâm. Ông đã nêu lên một hiện tượng gọi là conditional positive regard - “sự nhìn nhận tích cực có điều kiện”.

Trong bối cảnh làm cha mẹ, điều này có nghĩa là: Con phải có A, B, C thì con mới được chấp nhận, được yêu thương. Điểm cao thì được khen, điểm thấp thì bị mắng. Ngoan thì được thương, nghịch thì bị phạt. Học giỏi thì là “con ngoan của ba mẹ”, học kém thì “ba mẹ thất vọng lắm”.

Nhưng chúng ta quên mất: Những thang đo A, B, C đó chỉ là những tiêu chuẩn rất hạn hẹp trong một giai đoạn nhất định: Thang đo về điểm số - trong khi trí thông minh có rất nhiều dạng mà điểm số không đo được; Thang đo về khả năng điều hòa cảm xúc - ở độ tuổi mà hệ thần kinh chưa phát triển toàn vẹn; Thang đo về sự ngăn nắp - trong khi đứa trẻ đang bận khám phá thế giới.

Và trong văn hóa Việt Nam, chúng ta có lối nói thậm xưng đặc biệt độc hại: Nêu ra một hiện tượng rồi còn thêm câu phóng đại theo hướng thảm kịch thái quá đằng sau: “Phòng bừa bộn quá, thế này sau này làm sao mà sống đàng hoàng được?” “Học hành điểm thấp như thế này, sau này làm gì mà ăn?” “’Sao tôi khổ vậy trời ơi, thế này thì có tan cửa nát nhà không...’”

Những câu này có ba đặc điểm:

• Thứ nhất, chúng phóng đại vô lý: Một con điểm xấu không thể kết luận đứa trẻ sẽ thất bại. Một lời nói trong lúc giận dữ không phải là “hỗn hào bất hiếu”.

• Thứ hai, chúng tuyệt đối hóa: Luôn luôn phải hoàn hảo. Không được điểm 10 thì là thất bại, 9 rưỡi không phải thành công. Không được nhất lớp thì là thất bại.

• Thứ ba, chúng thảm kịch hóa: Phản ứng của cha mẹ với kết quả nhất thời của con hoàn toàn không tương xứng, bị phóng đại thành bi kịch.

Tất cả những điều đó khiến tâm hồn non nớt của đứa trẻ tin rằng: “Tôi luôn phải đạt được những tiêu chuẩn đó thì mới xứng đáng được thương.” Rogers gọi đây là khoảng cách giữa self image [hình ảnh bản thân] và ideal self [cái tôi lý tưởng]. Khoảng cách này càng lớn, con càng đau khổ.

Và đây là điều đáng buồn nhất: Nhiều cha mẹ đang đánh đổi tiềm năng vô hạn của con lấy những thành tích hữu hạn nhất thời: Viết chữ và làm toán tính nhẩm nhanh trước lớp 1, đua trường chuyên lớp chọn, đua điểm chứng chỉ ngoại ngữ, làm dự án và profile “phông bạt”... Cây kích thuốc và trái cây chín ép có ngon và lành bao giờ.

Vậy, bạn có nhận ra mình đang làm điều đó với con không?

II. NGHỊCH LÝ: CÀNG KHÔNG CHẤP NHẬN CON, CÀNG MẤT CON

Có một nghịch lý mà tôi nhận ra qua nhiều năm tham vấn lẫn trải nghiệm bản thân: Càng không chấp nhận con như con đang là, chúng ta càng đánh mất cả con lẫn mối quan hệ với con.

Khi con không được chấp nhận vô điều kiện, con học được rằng: “Con phải như thế này, như thế kia, như thế nọ thì mới được thương.” Mỗi lần không đạt tiêu chuẩn, con cực kỳ đau khổ - không chỉ vì thất bại, mà vì cảm giác “mất tình thương của ba mẹ”.

Quan trọng hơn, những lời nhận xét, phê bình của cha mẹ sẽ được “nhập tâm” [internalized] vào trong tâm trí con. Nó trở thành thói quen chỉ trích nội tâm - giống như có một người ngồi trong đầu con, dùng chính giọng điệu, chính những lời nói của ba mẹ để phán xét chính mình, nhiều trường hợp theo cách hết sức hà khắc, thậm tệ.

Đó là lý do tại sao ngay cả khi trưởng thành, con vẫn tự la mắng chính mình, vẫn tự so sánh với người khác, vẫn tự áp đặt những yêu cầu hoàn hảo vô lý, và vòng lặp cứ tiếp diễn qua các thế hệ.

Nhưng đây là điều tệ hại hơn: Khi con không được chấp nhận, con sẽ che giấu chính mình. Con sẽ đeo mặt nạ. Con sẽ sống không phải vì chính con, mà vì kỳ vọng của ba mẹ. Và khi đó, hai thứ quý giá nhất bị nghiền nát:

Một là niềm yêu thích học tự nhiên: Tất cả trẻ đều hứng thú, tò mò khám phá thế giới ngay từ khi mới sinh. Nhưng khi việc học gắn liền với sự so sánh, phê bình, áp lực, niềm vui đó biến thành nỗi sợ hãi, sự ghét bỏ việc học.

Hai là mối quan hệ thiêng liêng: Mối tương giao đầy yêu thương, tin cậy, vô điều kiện giữa cha mẹ và con đóng vai trò “đường truyền”. Nếu đường truyền không tốt thì có bao nhiêu điều hay đẹp cũng không chuyển cho nhau được.

Bạn có thấy con mình đang trong vòng lặp này không?

III. BẢN CHẤT CỦA CHẤP NHẬN: XÒE TAY NÂNG ĐỠ, KHÔNG PHẢI ÚP TAY ÁP ĐẶT

Vậy làm sao để thoát khỏi vòng lặp đó? Làm sao để có khả năng chấp nhận con như con đang là, một cách triệt để như tôi mô tả ở trên?

Trước hết, trong phần này, tôi muốn giúp bạn nhìn nhận lại bản chất của sự chấp nhận. Chấp nhận không có nghĩa là bỏ mặc con, không phải là cam chịu với mọi hành vi, không phải là “để con làm gì cũng được”. Chấp nhận cũng không có nghĩa là “không giúp con cải thiện, phát triển nữa”.

Hãy tưởng tượng hai bàn tay:

• Bàn tay úp xuống - đó là kiểm soát, áp đặt: “Con phải như thế này. Con phải đi con đường này.” Khi đó, con không còn con đường nào nữa. Không gian cho con bằng không.

• Bàn tay xòe ra, nâng đỡ từ dưới - đó là chấp nhận, hỗ trợ: “Con có thể là chính con. Ba mẹ ở đây nâng đỡ con.” Khi đó, đường con đi thênh thang. Không gian cho con là vô hạn.

Chấp nhận là xòe bàn tay, mở rộng không gian - không gian để con có thể hiện hữu toàn vẹn, không gian để con có thể là chính con, không gian để con có thể mắc lỗi và học hỏi, không gian để con có thể khám phá món quà độc nhất chỉ con có để mang đến cho thế giới.

Để hiểu điều này sâu hơn, tôi muốn giới thiệu với bạn một khái niệm quan trọng gọi là window of tolerance [cửa sổ dung nạp].

Window of tolerance là khả năng dung chứa [tolerate] những cảm xúc bất ưng, những tình huống không như ý, những điều không hoàn hảo... mà không bị áp đảo, không phản ứng quá mức. Nó giống như một “không gian” mà trong đó, chúng ta có thể “ngồi chơi” với sự khó chịu mà không “nổi khùng”, không bám đuổi, cũng không xua đuổi.

Khi window of tolerance của cha mẹ hẹp:

• Con làm điều gì “không như ý” một chút, cha mẹ đã la mắng

• Con có một con điểm thấp, cha mẹ đã lo lắng quá mức

• Con không giống “con nhà người ta”, cha mẹ đã thất vọng

Nhưng khi window of tolerance của cha mẹ rộng:

• Cha mẹ có thể ở với sự “không hoàn hảo” của con mà không bị cuốn theo

• Cha mẹ phân biệt được: Con đang gặp khó khăn, nhưng điều đó không có nghĩa con thất bại

• Cha mẹ tin tưởng: Đây chỉ là một giai đoạn, con sẽ vượt qua

Chấp nhận con như con đang là không làm những khó khăn của con biến mất, nhưng nó giảm đi sự khổ đau của cả con lẫn cha mẹ. Con vẫn có khó khăn, nhưng con không còn phải mang thêm gánh nặng “ba mẹ thất vọng”, và trong không gian đó, con có năng lượng để vượt qua khó khăn.

IV. NỀN TẢNG: CỬA SỔ DUNG NẠP CỦA CHA MẸ BẮT ĐẦU TỪ CƠ THỂ

Vậy làm sao để mở rộng window of tolerance? Làm sao cha mẹ có thể chấp nhận con?

Chúng ta cần quay về nền tảng: Window of tolerance không phải là khái niệm trừu tượng, nó là trạng thái của hệ thần kinh chúng ta.

Khi hệ thần kinh giao cảm [sympathetic nervous system] của cha mẹ bị kích hoạt quá mức - khi con “không nghe lời”, “không học bài”, “không như ý” - cha mẹ ở trạng thái “chiến hay biến” [fight or flight]. Cha mẹ la mắng (fight) hoặc lảng tránh, bỏ mặc con (flight).

Khi hệ thần kinh phó giao cảm [parasympathetic] bị kích hoạt quá mức, cha mẹ ở trạng thái “đóng băng” [freeze] - cảm giác bất lực, mệt mỏi, “không biết làm sao với con nữa”.

Cả hai đều nằm ngoài window of tolerance.

Nhưng có một vùng quân bình - mà Lý thuyết Đa phế vị [Polyvagal Theory] gọi là nhánh Phúc phế vị [ventral vagal], nơi hệ thần kinh ở trạng thái điều hòa, nơi cha mẹ có thể dung chứa sự khó chịu mà không bị áp đảo.

Và đây là tin tốt: Cha mẹ có thể nuôi dưỡng hệ thần kinh để mở rộng window of tolerance. Không phải bằng cách suy nghĩ, không phải bằng cách tự thuyết phục, mà bằng cách đưa cơ thể đến “biên giới” và học cách “ở yên tại biên giới đó”.

Đây chính là nền tảng để cha mẹ có thể chấp nhận con - với tất cả những “không hoàn hảo”, những sai lầm, những khác biệt với kỳ vọng - một cách chân thật, thiện lành, và bền vững.

V. KHI CHẤP NHẬN MỞ RA KHÔNG GIAN VÔ HẠN CHO CON

Khi cha mẹ học được cách chấp nhận chính mình - với tất cả những cảm giác “chưa đủ tốt”, những sai lầm trong nuôi dạy con - một điều kỳ diệu xảy ra: Cha mẹ bắt đầu có thể chấp nhận con.

Khi cha mẹ khó chịu vì con “không hoàn hảo”, thường là vì cha mẹ đang áp đặt những tiêu chuẩn hoàn hảo lên chính mình. Khi cha mẹ không chấp nhận con “không giống con nhà người ta”, có thể vì cha mẹ đang không chấp nhận chính mình “không bằng cha mẹ nhà người ta”.

Chấp nhận không có nghĩa là không có ranh giới. Chấp nhận con không có nghĩa là để con làm bất cứ điều gì. Chấp nhận là nhìn thấy và đón nhận con như con đang là - rồi từ đó thiết lập ranh giới hợp lý, tự nhiên.

Sự khác biệt là: Không chấp nhận thường đi kèm với phán xét, với cố gắng uốn nắn con để con “vừa ý mình”.Trong khi chấp nhận đi kèm với tôn trọng, với nhận ra rằng con có quyền là chính con, và cha mẹ ở đây để nâng đỡ con đi con đường của chính con.

Khi cha mẹ thực sự chấp nhận con thì:

• Con được quyền có cảm xúc, dù đó là giận dữ, buồn bã, hay sợ hãi. Không phải để con “cứ giận mãi”, mà để con học được rằng cảm xúc không phải điều tệ hại, và có thể được cảm nhận rồi vượt qua.

• Con được quyền mắc lỗi và học hỏi, không phải để con “cứ sai mãi”, mà để con không sống trong nỗi sợ thất bại, không phải che giấu sai lầm, và có thể thực sự học được từ kinh nghiệm.

• Con được quyền khác biệt, không giống con nhà người ta, không giống kỳ vọng của ba mẹ. Vì mỗi đứa trẻ có con đường đi riêng, độc đạo, độc tôn của chính mình, có món quà chỉ riêng mình có để mang đến cho thế giới.

Chấp nhận tạo ra không gian, và trong không gian đó, sự chuyển hóa có thể xảy ra. Rogers nói: “The curious paradox is that when I accept myself just as I am, then I can change” - “Nghịch lý kỳ lạ là khi tôi chấp nhận chính mình như tôi đang là, lúc đó tôi mới có thể thay đổi.”

Điều này đúng với con: Khi con được chấp nhận như con đang là, lúc đó con mới có thể phát triển. Bởi vì thay đổi thực sự không xuất phát từ sự tự ghét bỏ, mà xuất phát từ sự tự trắc ẩn [self-compassion].

Và khi cha mẹ thực sự chấp nhận con, hai thứ quý giá nhất được bảo vệ:

• Niềm yêu thích học tự nhiên được nuôi dưỡng: Con học không phải vì sợ bị mắng, không phải vì muốn “được thương”, mà vì bản thân việc học là thú vị. Đó là động lực bền vững nhất.

• Mối quan hệ thiêng liêng được củng cố: “Đường truyền” giữa cha mẹ và con trong sáng, thông suốt. Con tin tưởng cha mẹ. Con biết rằng dù có chuyện gì, con luôn có nơi để về.

VI. THỰC HÀNH: Ở TẠI BIÊN GIỚI ĐỂ MỞ RỘNG KHẢ NĂNG CHẤP NHẬN

Trong phần này, tôi muốn chia sẻ với bạn một thực hành cụ thể để nuôi dưỡng khả năng chấp nhận và mở rộng window of tolerance. Đó là thực hành lấy cảm hứng từ Yin Yoga.

Tại sao thực hành này quan trọng với cha mẹ? Bởi vì trải nghiệm ở biên giới cơ thể hoàn toàn tương đồng với trải nghiệm khi con làm điều gì đó khiến bạn khó chịu. Cơ chế là y hệt - cơ thể và tâm trí kích hoạt, muốn thoát ra (muốn la mắng, muốn sửa con ngay), nảy lên đủ lý do... Và khả năng bạn cần chính là: Ở lại với nó, chấp nhận nó đang diễn ra, và tin tưởng rằng hệ thần kinh sẽ tự điều hòa.

Hướng dẫn thực hành:

Bước 1: Tìm biên giới: Ngồi trên ghế, mông sát mép ghế. Chân duỗi thẳng, giữ đầu gối thẳng. Bắt đầu gập người xuống, xuống, xuống... cho đến khi bạn không thể gập thêm được nữa. Đó là biên giới của cơ thể bạn.

Bước 2: Ở tại biên giới: Không cố đi xa hơn, nhưng cũng không lùi lại. Chỉ ở đó.

Bước 3: Quan sát diễn biến trong cơ thể: Cảm nhận - không tưởng tượng, chỉ cảm nhận những gì đang diễn ra:

• Hơi thở gấp gáp, cạn, loạn

• Cơ thể hơi nóng lên

• Những chỗ căng cơ, đau, nhức, tê rần

• Tim đập nhanh

• Miệng và họng khô lại

• Mồ hôi rịn ra

Bước 4: Chứng nghiệm thôi thúc muốn “thoát ra”: Đầu óc sẽ nảy lên rất nhiều lý do để thuyết phục bạn thoát khỏi: “Đủ rồi, có thể bị chấn thương. Mình từng bị thoát vị... Cái này không tốt...”

Hãy để ý: Đây chính là điều xảy ra khi con làm gì đó khiến bạn khó chịu. Đầu óc bạn sẽ nảy lên: “Con này không nghe lời. Sau này sẽ hư. Phải sửa ngay...” Đó chỉ là những ý tưởng tự động bùng phát từ cảm thức “không thể chịu đựng nổi” [intolerable] thôi.

Bước 5: Quan sát với sự bao dung: Quan sát tất cả với sự bao dung, với tâm chấp nhận, nó đang diễn ra và bạn không cần phải làm gì với nó ngay.

Không cần cố gắng thư giãn. Biết là nó đang căng, đang đau - nhưng bạn dám ở đây với nó. Bạn chấp nhận được bạn đang ở trong trạng thái này - đang đau, đang khó chịu - nhưng bạn có thể ở đây chứ không lảng tránh hay can thiệp.

Bước 6: Chứng kiến sự điều hòa tự nhiên: Tới một lúc, mọi thứ tự điều hòa trở lại. Cơ thể mát lại. Hơi thở bình hòa lại. Cái đau [pain] vẫn còn, nhưng cái khổ [suffering] không còn quá nhiều nữa. Bạn có thể dung chứa được trải nghiệm này.

Bước 7: Mở rộng biên giới: Nếu muốn, bạn có thể đi thêm một chút. Và bạn sẽ thấy: Mình có thể hơn mình nghĩ.

Khi áp dụng vào nuôi dạy con:

Lần tới khi con làm gì đó khiến bạn khó chịu - con không học bài, con cãi lại, con không giống kỳ vọng - hãy nhớ lại trải nghiệm này:

Thay vì phản ứng ngay (la mắng, sửa con):

• Dừng lại

• Cảm nhận cơ thể bạn: Tim đập nhanh? Hơi thở gấp? Căng thẳng ở đâu?

• Biết rằng: Đây chỉ là hệ thần kinh đang kích hoạt

• Ở với nó vài hơi thở

• Để nó tự điều hòa

Rồi mới phản hồi con, không phải từ trạng thái “fight or flight”, mà từ trạng thái điều hòa. Và phản hồi đó sẽ hoàn toàn khác: Không phải phán xét, mà là kết nối. Không phải la mắng, mà là đối thoại.

VII. KẾT: CON BẠN CẦN GÌ LÚC NÀY?

Hôm nay, hoặc một ngày trong tuần này, mời bạn thử thực hành Yin Yoga theo hướng dẫn trên. Chỉ 3-5 phút, đưa cơ thể đến biên giới và ở đó.

Sau đó, hỏi cơ thể: “Cơ thể muốn làm gì lúc này?” Và cho phép nó làm.

Rồi, khi con làm điều gì đó khiến bạn khó chịu, hãy nhớ lại: “Mình có thể dung chứa cái này không? Mình có thể mở rộng không gian để đón nhận điều đang xảy ra không?”

Chấp nhận không phải là điểm dừng. Chính trong sự chấp nhận, ta mới có không gian rộng nhất, không gian bao trùm tất cả các khả thể [possibility] có thể diễn ra.

Và trong không gian đó, con tự do: Con có thể là chính con. Con có thể khám phá món quà riêng của mình. Con có thể đi con đường của riêng con, và ba mẹ là người nâng đỡ, không phải người kiểm soát.

Mỗi đứa trẻ có con đường riêng. Áp một “công thức thành công” lên con thì rất dễ, nhưng như vậy cũng là đang hủy hoại “món quà” riêng của con.

Tự nhiên tôi lại nhớ lời sư ông Viên Minh: “Hạnh phúc là tự tại giữa khổ đau. Tự do là ung dung trong ràng buộc.” Có chấp nhận, cha mẹ có hạnh phúc lẫn tự do. Có chấp nhận, con có không gian trưởng thành vô hạn.

Vậy, bạn có sẵn sàng xòe bàn tay để chấp nhận triệt để con mình lúc này chưa?

Lương Dũng Nhân, M.Ed, PCC

P.S: Mời bạn theo dõi tập 2 của podcast Yêu Lành mùa 5 (Vietcetera) về Acceptance - Giới hạn của sự chấp nhận trong tình yêu, với phần hướng dẫn thực hành Yin Yoga trực tiếp:

Bạn có khi nào thấy mình ở trong tình huống tương tự người mẹ nói trên không? Đó chính là câu chuyện của rất nhiều cha mẹ hiện đại: Chúng ta có mặt về thân thể, nhưng không hiện diện bằng tâm trí. Chúng ta nhìn con, nhưng không thực sự thấy con. Chúng ta nghe con nói, nhưng không thực sự lắng nghe.

Và gốc rễ của tất cả những điều đó nằm trong một năng lực vô cùng cần thiết: khả năng chú tâm [attention]. Trong bài viết này, tôi muốn mời các bậc cha mẹ cùng chiêm nghiệm về năng lực chú tâm và cách nó ảnh hưởng tới sự phát triển lành mạnh của con.

I. GỐC RỄ: CON CẦN ĐƯỢC “THẤY” ĐỂ LỚN LÊN LÀNH MẠNH

Một trong những bài học thuộc dạng “vỡ lòng” khi tôi học Tâm lý học Phát triển là câu chuyện về nhà tâm lý học John Bowlby. Ông nghiên cứu những đứa trẻ mồ côi sau Thế chiến II và phát hiện điều chấn động: Những đứa trẻ được nuôi dưỡng đầy đủ về dinh dưỡng nhưng thiếu vắng sự tương tác, sự chú ý từ người chăm sóc không phát triển được những năng lực cảm xúc cơ bản như yêu thương, đồng cảm, kết nối.

Trước đó, người ta tin rằng trẻ sẽ tự động phát triển các năng lực tâm lý khi lớn lên. Nhưng Bowlby đã chứng minh: Chính mô thức gắn bó [attachment] đầu tiên giữa đứa trẻ và cha mẹ - qua sự tương tác, qua cái nhìn, qua cử chỉ, qua sự chú tâm - mới hình thành nên khả năng yêu thương và tương giao sau này.

Đó là lý do những đứa trẻ được xem là “phá phách” thực ra không nghịch ngợm vì bản tính xấu. Các em chỉ đang cố gắng thu hút sự chú ý: “Bố ơi, mẹ ơi, nhìn con đi. Con đang ở đây!” Bởi vì nếu không được chú ý, các em cảm thấy mình tan biến - như thể mình không tồn tại. Cảm giác đó còn tệ hơn việc bị la mắng.

Con bạn cần được “nhìn thấy” để tồn tại lành mạnh. Vậy trong ngày hôm nay, bạn đã thực sự “thấy” con mình bao nhiêu lần?

II. NGHỊCH LÝ CỦA CHA MẸ: SỢ NHÌN THẤY CON CHÂN THẬT

Qua nhiều năm tham vấn với cha mẹ, tôi nhận ra một nghịch lý: Đôi khi điều cha mẹ sợ nhất chính là chú tâm thực sự đến con.

Tại sao?

Bởi vì khi ta thực sự chú tâm đến con, ta sẽ thấy con không hoàn toàn là đứa trẻ “ngoan” mà ta mong muốn, không phải hình ảnh ta kỳ vọng, mà là chính con, với tất cả những cảm xúc, nhu cầu, và khó khăn thực sự của con. Điều đó có thể kích hoạt những nỗi đau sâu kín của chính ta.

Nhiều cha mẹ từng lớn lên trong điều kiện: “Nếu con muốn được thương, con phải ngoan, phải đạt điểm cao, phải làm theo ý bố mẹ.” Đó là sự chấp nhận có điều kiện. Và giờ, dù không muốn, ta lại vô thức áp đặt cùng điều kiện đó lên con mình.

Khi con khóc, ta nói “Đừng khóc, con phải mạnh mẽ.” Khi con giận, ta bảo “Không được cáu, con phải lễ phép.” Ta đang dạy con rằng: chỉ được là mình khi mình đủ tốt. Và đó là nguồn gốc của rất nhiều vấn đề tâm lý sau này.

Chú tâm thực sự đòi hỏi sự can đảm từ cha mẹ - can đảm để nhìn thấy con trong cả niềm vui lẫn nỗi buồn, cả sự ngoan ngoãn lẫn sự bướng bỉnh, cả thành công lẫn thất bại. Và chấp nhận tất cả những điều đó.

III. BẢN CHẤT CHÚ TÂM VỚI CON: DÒNG NƯỚC CHẢY, KHÔNG PHẢI KEO DÍNH

Nhiều cha mẹ hiểu lầm rằng chú tâm đến con có nghĩa là luôn theo sát, luôn hỏi han, luôn kiểm soát. Nhưng trong phần này, tôi muốn giúp bạn nhìn nhận lại: Chú tâm không phải về số lượng thời gian hay mức độ giám sát, mà về chất lượng hiện diện.

Hãy tưởng tượng sự chú tâm như một dòng nước. Nếu nó trở thành keo dính - dính vào nỗi lo con không học bài, lo con không ăn, lo con không nghe lời - thì nó không còn là chú tâm nữa, mà là sự ám ảnh [obsession]. Nhưng nếu nó có thể chảy tự do, chạm vào con nhẹ nhàng khi cần, rồi tin tưởng để con tự khám phá, thấm sâu vào con với tình yêu thương dịu dàng, thì đó mới là chú tâm chân thật.

Chú tâm thực sự là sự hiện diện trọn vẹn trong những khoảnh khắc quan trọng. Khi con 3 tuổi nhà bạn kể về chiếc lá vàng nó nhặt được ở sân trường, bạn có thực sự nghe - không lướt điện thoại, không nghĩ về công việc - mà ở đó với con, cảm nhận được sự phấn khích trong giọng nói của con?

Khi con lớp 2 về nhà với vẻ mặt buồn bã, bạn có thực sự nhìn thấy - không chỉ hỏi máy móc “Con học thế nào?” - mà dừng lại, ngồi xuống ngang tầm mắt con, và hỏi: “Con có chuyện gì vậy?”

Đó chính là chú tâm. Không phải 24/7, nhưng là những khoảnh khắc trọn vẹn, khi con thực sự cần bạn ở đó.

IV. NỀN TẢNG: CHA MẸ PHẢI CHÚ TÂM VỚI CHÍNH MÌNH TRƯỚC

Nhưng đây là câu hỏi quan trọng nhất: Làm sao cha mẹ có thể chú tâm đến con khi chính mình đang kiệt sức, căng thẳng, và mất kết nối với chính mình?

Tôi luôn tin rằng: Chú tâm đến con bắt đầu từ chú tâm đến chính mình. Nếu bạn không thể hiện diện với cơ thể mình, với cảm xúc mình, bạn không thể thực sự hiện diện với con.

Trong thời hiện đại với vô vàn thiết bị và làn sóng thông tin vây quanh, chúng ta dần “chỉ sống trong đầu” mà mất kết nối với cơ thể. Đầu óc nghĩ về deadline, về hóa đơn, về cuộc họp, trong khi cơ thể đang gửi tín hiệu căng thẳng mà ta không nhận ra.

Để khôi phục năng lực chú tâm, bạn có thể thực hành một phương pháp đơn giản gọi là “quán cảm thọ toàn thân” [body scan]. Đây không phải thực hành tôn giáo, mà là biện pháp luyện tâm - rèn luyện khả năng di chuyển sự chú ý một cách tự do và linh hoạt.

Cách thực hành: Mỗi tối trước khi ngủ, dành 5-10 phút nằm xuống, đưa sự chú ý lần lượt qua từng bộ phận cơ thể, từ đỉnh đầu xuống bàn chân. Ở mỗi phần cơ thể, bạn chỉ cảm nhận: căng hay chùng, ấm hay mát, nhẹ hay nặng. Không cần thay đổi gì, chỉ cần ở đó, cảm nhận, rồi nhẹ nhàng di chuyển sang phần khác. Mỗi lần bạn di chuyển sự chú ý như vậy, bạn đang rèn luyện não bộ năng lực ở trọn vẹn với cái này, rồi nhẹ nhàng chuyển sang ở trọn vẹn với cái khác. Tới một lúc, bạn sẽ thấy không còn ý tưởng hay lo lắng ám ảnh nào có thể bấu víu lấy bạn nếu bạn không muốn nữa.

Và đây chính là năng lực bạn cần để chú tâm đến con - ở trọn vẹn khi con cần, rồi nhẹ nhàng quay về với công việc của mình mà không bị mệt mỏi hay tội lỗi.

V. THỰC HÀNH CHÚ TÂM VỚI CON: NHỮNG KHOẢNH KHẮC NHỎ, Ý NGHĨA LỚN

Tôi biết bạn bận rộn. Tôi cũng vậy - với công việc, với các dự án, bài giảng, với nhiều trách nhiệm. Nhưng tôi muốn chia sẻ điều này: Chú tâm không đo bằng thời gian (bao lâu), mà đo bằng chất lượng hiện diện (trọn vẹn đến đâu).

Năm phút chú tâm trọn vẹn có ý nghĩa hơn năm giờ ở bên con mà lướt điện thoại. Một khoảnh khắc lắng nghe bằng trái tim có thể nuôi dưỡng mối liên kết mà hàng tháng trời nói chuyện hời hợt không làm được.

Dưới đây là một số khoảnh khắc quan trọng mà cha mẹ có thể thực hành chú tâm trọn vẹn:

1. Khoảnh khắc buổi sáng: Thay vì vội vàng “Con mau ăn, mau thay đồ, trễ giờ rồi”, hãy dừng lại 2 phút. Nhìn vào mắt con, chạm nhẹ vào vai con, hỏi: “Con ngủ ngon không? Lúc này con cảm thấy thế nào?”

2. Khoảnh khắc đón con về: Khi con về nhà, trước khi hỏi “Con học thế nào? Có bài tập gì không?”, hãy ngồi xuống ngang tầm mắt con, ôm con, và chỉ hỏi: “Con có vui không? Con muốn kể gì cho mẹ/bố nghe không?”

3. Khoảnh khắc con khóc hoặc giận: Đây là lúc con cần bạn nhất. Thay vì ngay lập tức “Đừng khóc” hay “Không được làm vậy”, hãy ngồi xuống bên con. Đặt tay lên vai con (nếu con cho phép). Và nói: “Bố/mẹ thấy con đang buồn/giận lắm. Bố/mẹ ở đây với con.”

4. Khoảnh khắc trước khi ngủ: Nằm bên con, hỏi con: “Hôm nay có chuyện gì con muốn chia sẻ không? Có điều gì khiến con vui hoặc buồn không?” Và lắng nghe, thực sự lắng nghe.

Khi bạn hiện diện trọn vẹn trong những khoảnh khắc này, bạn sẽ cảm nhận được “rung động” của con. Tâm lý học gọi đó là đồng điệu [attunement]. Con đang cần bạn ôm, hay cần bạn để con tự xử lý? Con đang cần bạn nói chuyện, hay chỉ cần bạn ngồi bên trong im lặng? Bạn sẽ biết - không phải bằng đầu, mà bằng chính cảm nhận của trái tim mình.

VI. MÓN QUÀ BẠN TRAO CHO CON VÀ CHO CHÍNH MÌNH

Trong phòng tham vấn, nhiều lần tôi hỏi các bậc cha mẹ: “Điều bạn mong muốn nhất cho con là gì?” Câu trả lời thường là: hạnh phúc, tự tin, thành công...

Nhưng tôi muốn chia sẻ: Tất cả những điều đó bắt đầu từ một nền tảng - con được nhìn thấy, được đón nhận, được trân trọng như chính con người con, không phải qua điều kiện “phải thế này thế kia”.

Mỗi lần bạn chú tâm đến con một cách trọn vẹn, bạn đang trao cho con món quà vô giá: “Con ở đây. Bố/mẹ thấy con. Và sự hiện diện của con có ý nghĩa.”

Đứa trẻ lớn lên với món quà đó sẽ biết rằng: “Mình đáng được yêu thương, không phải vì mình hoàn hảo, mà vì mình là chính mình, toàn vẹn, chân thật.” Và đó chính là nền tảng của lòng tự trọng, của sự tự tin, và của khả năng yêu thương sau này.

Tối nay, trước khi ngủ, mời bạn thử điều này:

Dành 5-10 phút thực hành quán cảm thọ toàn thân. Nằm xuống, nhắm mắt, đưa sự chú ý từ đỉnh đầu xuống bàn chân. Cảm nhận từng phần cơ thể. Không thay đổi gì, chỉ ở đó với chính mình.

Sau đó hỏi cơ thể: “Cơ thể muốn làm gì lúc này?” Và cho phép nó làm - vươn vai, xoa tay, hay ôm lấy chính mình.

Vào ngày mai, khi con về nhà, hãy tặng con một khoảnh khắc chú tâm trọn vẹn. Chỉ một khoảnh khắc thôi. Ngồi xuống ngang tầm mắt con. Nhìn con. Và hỏi: “Con hôm nay thế nào?”

Rồi quan sát xem điều gì xảy ra - trong con, trong bạn, trong không gian giữa hai người.

Bởi vì chú tâm là món quà quý giá nhất bạn có thể trao cho con. Nó không tốn tiền. Không cần chuẩn bị nhiều. Chỉ cần bạn ở đó, trọn vẹn, trong những khoảnh khắc quan trọng.

Và đó chính là tình yêu thương - ở dạng thức thuần khiết nhất của nó. Giống như một câu thoại nổi tiếng nhất của bộ phim Avatar của James Cameron: “I see You!”

Lương Dũng Nhân, M.Ed, PCC

P.S: Mời bạn theo dõi tập 1 của podcast Yêu Lành mùa 5 (Vietcetera) mà tôi tham gia làm khách mời, chị Thùy Minh là host. Trong tập này, tôi có hướng dẫn bằng lời để bạn thực hành quán cảm thọ toàn thân:

Họ phát hiện một điều khiến tôi - cũng như nhiều nhà giáo dục trên thế giới - phải suy nghĩ lại toàn bộ quan niệm về cách nuôi dưỡng tài năng:

Những người xuất sắc nhất khi trưởng thành không phải là những thần đồng nổi bật thời thơ ấu.

Họ phát triển dần dần, khám phá đa lĩnh vực, và chuyên môn hóa muộn hơn đáng kể. Nghe có vẻ nghịch lý với quan điểm khá phổ biến ở Việt Nam là phải “luyện gà” từ nhỏ, càng sớm càng tốt phải không? Nhưng đó chính là bằng chứng khoa học.

I. BA PHÁT HIỆN LẬT ĐỔ NIỀM TIN VỀ THẦN ĐỒNG

Nghiên cứu phát hiện ba mô hình nhất quán về tài năng xuyên suốt các lĩnh vực:

+ Thứ nhất, những trẻ xuất sắc khi còn nhỏ và những người đạt đỉnh cao sự nghiệp khi trưởng thành phần lớn là hai quần thể khác biệt. Nói cách khác, thần đồng 10 tuổi hiếm khi trở thành người giỏi nhất khi 30 tuổi và ngược lại.

+ Thứ hai, những người đạt đỉnh cao thế giới có quá trình phát triển dần dần trong những năm đầu - họ đi theo tốc độ của “rùa” chứ không phải “thỏ”.

+ Thứ ba, họ không chuyên môn hóa quá sớm, không “cắt tỉa” các mối quan tâm của mình trước tuổi trưởng thành, mà tham gia nhiều lĩnh vực khác nhau trước khi tập trung lúc tìm thấy điều mình thực sự muốn theo đuổi.

Tại sao lại như vậy? Các nhà nghiên cứu đề xuất ba giả thuyết giải thích: Một là trải nghiệm đa dạng giúp trẻ tìm ra lĩnh vực thực sự phù hợp - không phải lĩnh vực cha mẹ muốn, không phải lĩnh vực “hot trend” - mà là lĩnh vực mà khi làm, đứa trẻ cảm thấy mình thực sự hào hứng và sống có ý nghĩa. Hai là việc học tập và thử nghiệm đa dạng các bộ môn sẽ tích lũy “vốn học tập”, tức là khả năng học cái mới, chuyển giao kiến thức từ lĩnh vực này sang lĩnh vực khác, nhìn vấn đề từ nhiều góc độ. Ba là tham gia đa lĩnh vực giảm thiểu nguy cơ kiệt sức, chấn thương, hoặc mắc kẹt trong con đường sau này đứa trẻ không còn yêu thích.

Tương tự, Jean Côté và cộng sự (2009) đã phát triển mô hình Phát triển Tham gia Thể thao [Developmental Model of Sport Participation - DMSP] mô ba giai đoạn phát triển tài năng từ nghiên cứu vận động viên thành công: Giai đoạn “Sampling Years” (6-12 tuổi) là thử nghiệm nhiều môn với trọng tâm chơi tự do, vui vẻ. Giai đoạn “Specializing Years” (13-15 tuổi) dần giảm số môn nhưng vẫn chưa bỏ hết. Chỉ đến “Investment Years” (16+ tuổi) mới đầu tư toàn bộ vào một môn. Nghiên cứu cho thấy trẻ tham gia ba môn thể thao ở tuổi 10-13 có nhiều khả năng chơi ở đội tuyển quốc gia hơn so với trẻ chuyên một môn từ quá sớm.

Những bằng chứng trên cho thấy: Khám phá đa dạng nhiều môn ở tuổi nhỏ kèm theo niềm vui và sự hứng thú tự nhiên sẽ dẫn đến thành công cao hơn ở tuổi lớn - không phải ngược lại.

II. NÃO TRẺ EM ĐƯỢC “TỐI ƯU HOÁ” CHO KHÁM PHÁ

Có một điều kỳ diệu về bộ não trẻ em mà chúng ta thường quên mất. Não người có khoảng 86 tỷ tế bào thần kinh, và trong những năm đầu đời, nó phát triển rất nhiều kết nối mới mỗi giây. Hãy tưởng tượng - trong lúc bạn đọc câu này, não của một đứa trẻ đang xây dựng hàng triệu liên kết thần kinh mới.

Trong những năm đầu đời, số lượng liên kết thần kinh trong não trẻ tăng bùng nổ, đạt mức cao hơn nhiều so với người lớn; ở khoảng đầu tuổi mẫu giáo, một số vùng vỏ não có mật độ liên kết thần kinh xấp xỉ gấp đôi so với tuổi trưởng thành. Sau đó, não bước vào giai đoạn “cắt tỉa” [pruning]: Những kết nối ít được sử dụng dần bị loại bỏ, giúp mạch thần kinh hiệu quả hơn; ở nhiều vùng, mật độ liên kết từ mức đỉnh thời thơ ấu giảm xuống còn khoảng một nửa hoặc ít hơn khi đến tuổi trưởng thành. Đây không phải thoái hóa, mà là tối ưu hóa, giống cách nghệ sĩ điêu khắc bỏ đi những phần đá thừa để để lộ tác phẩm bên trong.

Tiến trình này tuân theo nguyên tắc “dùng thì giữ, không dùng thì mất” [use it or lose it], và “kích hoạt cùng nhau, kết nối với nhau” [fire together, wire together]. Những kết nối được sử dụng thường xuyên được củng cố. Những kết nối ít được kích hoạt dần bị loại bỏ. Và đây là điểm then chốt: Nếu chúng ta chỉ cho não trẻ trải nghiệm một lĩnh vực hẹp - chỉ toán, chỉ piano, chỉ cờ vua - chúng ta đang vô tình bảo não “cắt bỏ” những kết nối có thể hữu ích cho tương lai.

Nghiên cứu về môi trường phong phú của Kolb và cộng sự (2003) cho thấy khi được nuôi trong môi trường đa dạng kích thích, não của chuột non phát triển mạnh hơn: tăng 7-10% khối lượng não và ước tính tăng 20% số kết nối ở vỏ não. Đặc biệt, nghiên cứu của Tooley, Bassett và Mackey (2021) trên Nature Reviews Neuroscience tiết lộ: Môi trường phong phú cao căng thẳng có chừng mực dẫn đến não trưởng thành chậm hơn [protracted development], nhưng đây là sự thong thả tích cực - nó kéo dài giai đoạn khả biến thần kinh [neuroplasticity], dẫn đến vỏ não dày hơn và mạch não phức tạp hơn. Ngược lại, áp lực cao kết hợp với môi trường nghèo nàn kích thích thúc đẩy não trưởng thành sớm - có thể giảm tính khả biến và hạn chế tiềm năng phát triển lâu dài.

Do đó, não trẻ em không cần chúng ta “luyện” nó để giỏi, mà cần được tạo không gian đủ rộng lớn và phong phú để nó khám phá.

III. QUY TẮC 10,000 GIỜ VÀ SỰ THẬT PHỨC TẠP

Bạn có lẽ đã nghe về “quy tắc 10,000 giờ” - ý tưởng rằng để trở thành chuyên gia, bạn cần luyện tập có ý thức [deliberate practice] khoảng 10,000 giờ. Quan điểm này xuất phát từ nghiên cứu của Anders Ericsson (1993) trên các nghệ sĩ violin, được Malcolm Gladwell phổ biến trong cuốn sách “Những kẻ xuất chúng” [The Outliers] (2008) đã trở thành lý do chính đáng cho hàng triệu cha mẹ “luyện gà” con cái từ khi còn nhỏ.

Nhưng khoa học gần đây cho chúng ta bức tranh phức tạp hơn nhiều.

Macnamara, Hambrick và Oswald (2014) tổng hợp 88 nghiên cứu và thấy thời lượng luyện tập có ý thức chỉ giải thích trung bình khoảng 12% phương sai thành tích, với sự khác biệt lớn giữa các lĩnh vực: khoảng 26% cho trò chơi (như cờ vua), 21% cho âm nhạc, 18% cho thể thao vận động, 4% cho giáo dục và dưới 1% cho nghề nghiệp. Sự khác biệt trong nghề nghiệp cũng không có ý nghĩa thống kê.

Vậy điều gì quan trọng hơn luyện tập? Câu trả lời không đơn giản, nhưng một phần nằm ở việc trẻ học cái gì và học trong bối cảnh như thế nào, không chỉ là luyện tập bao nhiêu giờ. Đó là lý do tại sao mô hình ba giai đoạn của Côté (2009) lại quan trọng: Khám phá [sampling] trước, tinh lọc [specializing] sau, và đầu tư sâu [investment] cuối cùng.

IV. HẬU QUẢ CỦA “LUYỆN GÀ”

Vấn đề của việc “luyện gà”, “ép khuôn” trẻ quá sớm không chỉ ảnh hưởng đến mức độ phát triển năng lực sau này, nó còn những hậu quả sâu sắc hơn. McLellan, Allahabadi và Pandya (2022) phân tích 29 nghiên cứu về chuyên môn hóa thể thao ở các vận động viên chuyên nghiệp, đỉnh cao và Olympic, trong đó 8 nghiên cứu báo cáo về chấn thương; cả 8 đều cho thấy vận động viên chuyên môn hóa muộn hoặc có nền tảng đa môn thời trẻ có nguy cơ chấn thương thấp hơn. Các nghiên cứu trên dữ liệu của NBA và NFL cho thấy những người từng chơi nhiều môn ở trung học thi đấu được nhiều trận hơn và bỏ lỡ ít trận vì chấn thương hơn; ngược lại, dữ liệu ở MLB cho thấy chuyên môn hóa sớm gắn với tần suất chấn thương cao hơn, bao gồm cả chấn thương nặng.

Và mô thức này không chỉ tồn tại trong thể thao, mà cũng trong bất kỳ lĩnh vực nào mà chúng ta ép trẻ “luyện gà” quá sớm, quá hẹp. Tôi sẽ đưa ra một số bằng chứng khác như sau:

Tại Hàn Quốc - nơi áp lực thành tích học tập cao bậc - tỷ lệ tự tử thanh thiếu niên năm 2023 là 7.9 trên 100,000 người, cao nhất lịch sử. Tự tử là nguyên nhân tử vong số 1 cho người từ 10 đến 39 tuổi. Năm 2022, tự tử chiếm hơn 45% số ca tử vong của người 20 tuổi. Nghiên cứu của Statistics Korea năm 2020 cho thấy có 4.5% học sinh từ 13-19 tuổi ở Hàn Quốc từng có ý định tự sát, với 32.9% lý do liên quan đến áp lực học tập. Có một câu nói mỉa mai ở Hàn Quốc rằng: “Ngủ 3 tiếng thì vào đại học top, 4 tiếng thì đại học công, 5 giờ trở lên thì quên đại học đi” thể hiện áp lực này.

Trong nghiên cứu theo thời gian (8 năm) với 444 gia đình Mỹ gốc Hoa, Kim và cộng sự (2013) thấy con cái của các “cha mẹ hổ” có GPA thấp hơn con của các cha mẹ theo phong cách hỗ trợ con: Ở trung học cơ sở là 3.3 so với 3.5-3.6, ở trung học phổ thông là 3.01-3.1 so với 3.3-3.4; kèm các dấu hiệu trầm cảm và áp lực học cao hơn. Các nghiên cứu UC Berkeley khác (Zhou et al., 2013) cũng cho thấy trẻ được nuôi dạy bởi cha mẹ độc đoán có liên quan lo âu, trầm cảm và kỹ năng xã hội kém hơn.

Tại Việt Nam, các khảo sát địa phương cho thấy từ 20-30% sinh viên có dấu hiệu trầm cảm, 22.8% học sinh THCS bị lo âu, và 18% học sinh 16-18 tuổi từng nghĩ đến tự tử.

Chúng ta có thể đang trả giá bằng sức khỏe tâm thần của con cái cho một niềm tin sai lầm về cách phát triển tài năng. Tôi tin rằng tuổi thơ không phải là cuộc đua, tuổi thơ là nền móng.

V. VẬY CHÚNG TA NÊN LÀM GÌ?

Nghiên cứu của Güllich (2025) đã cho chúng ta thấy rõ: Những người đạt đỉnh cao thế giới không phải là những người sớm “tìm ra đam mê” và “luyện gà” không ngừng. Họ là những người được tự do khám phá, tích lũy “vốn học tập” đa dạng, và tìm ra con đường phù hợp - thường muộn hơn chúng ta nghĩ nhiều.

Do đó, Güllich kết luận từ nghiên cứu: “Đừng chuyên môn hóa vào một lĩnh vực quá sớm. Khuyến khích người trẻ và cung cấp cho họ cơ hội theo đuổi các lĩnh vực quan tâm khác nhau. Thúc đẩy họ trong hai hoặc ba lĩnh vực.” Ông nhấn mạnh: những lĩnh vực này có thể không liên quan trực tiếp, như ngôn ngữ và toán học, địa lý và triết học. Cụ thể hơn, hãy đừng vội chuyên môn hóa trước tuổi dậy thì, và khuyến khích con tham gia nhiều hoạt động đa dạng.

Hãy cho con bạn không gian để chơi - không phải “học giả vờ như chơi” với mục đích “cài cắm bài học”, mà là thực sự chơi. Hãy để con bạn thử nghiệm - toán học hôm nay, vẽ tranh ngày mai, chơi bóng rổ tuần sau. Đừng hỏi “Con định theo nghề gì?” khi con mới 10 tuổi. Hãy hỏi “Hôm nay con thích làm gì?”.

Hãy khen ngợi quá trình, không chỉ kết quả: “Con đã cố gắng tìm nhiều cách giải khác nhau” thay vì “Con giỏi quá”; “Con đã kiên trì dù gặp khó khăn” thay vì “Con thông minh nhất lớp”.

Hãy cho phép con bạn thất bại. Tôi biết điều này khó - không có cha mẹ nào muốn nhìn con mình thất bại. Nhưng thất bại trong môi trường an toàn, khi còn trẻ và dẻo dai, chính là cách não bộ học được sâu nhất. Thất bại dạy con khả năng phục hồi và sự bền bỉ [resilience] - năng lực tôi tin là quan trọng hơn bất kỳ kỹ năng học thuật nào.

Hãy nhận biết dấu hiệu khi con bạn đang chịu quá nhiều áp lực: Thay đổi trong giấc ngủ, ăn uống, tâm trạng; Tránh né các hoạt động từng yêu thích; Cơ thể mệt mỏi… Đó có thể là dấu hiệu cho thấy sự kiệt sức đang bắt đầu.

Và quan trọng nhất - hãy tin vào quá trình. Não bộ con bạn đang làm chính xác những gì nó cần làm: khám phá, thử nghiệm, xây dựng vốn học tập đa dạng. Những kết nối thần kinh đang được tạo ra ngay bây giờ - khi con bạn chơi đá bóng hôm nay, đọc truyện ngày mai, và vẽ tranh cuối tuần - những kết nối đó sẽ là nền tảng cho mọi thứ con bạn học và làm sau này.

Bây giờ, câu hỏi còn lại là: chúng ta có đủ can đảm để tin vào quá trình này không?

Chúng ta có đủ can đảm để bảo vệ tuổi thơ của con chúng ta khỏi áp lực “phải tìm ra đam mê sớm, phải giỏi ngay, phải thành công nhanh” như hàng loạt tấm gương hay tiêu chuẩn mà những người xung quanh và mạng xã hội đang “oanh tạc” gia đình ta hàng ngày không?

Tôi tin là có. Vì chúng ta yêu con mình. Và tình yêu thương, khi được trợ lực bởi hiểu biết đúng đắn, sẽ giúp chúng ta vững bước trên con đường lành mạnh.

Lương Dũng Nhân, M.Ed, PCC.

Nguồn tham khảo chính:

• Güllich, A., Barth, M., Hambrick, D. Z., & Macnamara, B. N. (2025). Recent discoveries on the acquisition of the highest levels of human performance. Science, 386(6728).

• Macnamara, B. N., Hambrick, D. Z., & Oswald, F. L. (2014). Deliberate practice and performance in music, games, sports, education, and professions. Psychological Science, 25(8), 1608-1618.

• Côté, J., Lidor, R., & Hackfort, D. (2009). ISSP position stand: To sample or to specialize? International Journal of Sport and Exercise Psychology, 7(1), 7-17.

• McLellan, G., Allahabadi, S., & Pandya, N. K. (2022). Youth sports specialization and its effect on professional, elite, and Olympic athlete performance, career longevity, and injury rates. Orthopaedic Journal of Sports Medicine, 10(4).

• Kim, S. Y., Wang, Y., Orozco-Lapray, D., Shen, Y., & Murtuza, M. (2013). Does “tiger parenting” exist? Parenting profiles of Chinese Americans and adolescent developmental outcomes. Asian American Journal of Psychology, 4(1), 7-18.

• Kolb, B., Gibb, R., & Robinson, T. E. (2003). Brain plasticity and behavior. Current Directions in Psychological Science, 12(1), 1-5.

• Tooley, U. A., Bassett, D. S., & Mackey, A. P. (2021). Environmental influences on the pace of brain development. Nature Reviews Neuroscience, 22(6), 372-384.

• Epstein, D. (2019). Range: Why Generalists Triumph in a Specialized World. Riverhead Books.

Quan điểm của bài viết là: “Con học không tốt là do lười, và ‘dạy con phải như dạy thú, ngoan thì thưởng láo thì phạt…’, cứ thẳng thay mà vả…”. Điều khiến tôi “rùng mình” không chỉ là nội dung trên từ một người đang làm giáo dục, mà là hàng nghìn comment đồng thuận từ phụ huynh kiểu: “Đánh cho một trận là hết”, “Tôi dạy cái bọn lười tôi không tiếc lời chửi tháng vào mặt”; nhìn vào đó, tôi thấy hàng loạt cảm xúc tiêu cực đang được người lớn “xả lũ” xuống con trẻ.

Nếu bạn cũng đang hoang mang trước những quan điểm giáo dục khác nhau như vậy, xin hãy đọc tiếp. Vì những gì tôi sắp chia sẻ không chỉ là quan điểm, mà là bằng chứng từ hàng chục năm nghiên cứu, và bi kịch có thật từ chính những gia đình áp dụng lối “dạy bằng sợ hãi và kiểm soát” đến cùng.

I. BA SAI LẦM NHẬN THỨC GỐC RỄ

SAI LẦM #1: “Đã chi tiền thì con phải trả nợ bằng thành tích”

Trong bài gốc có đoạn: “Đã sống cùng bố mẹ vất vả đi làm thuê chật vật để có tiền cho mình ăn học, thì phải cố mà học cho tới nơi tới chốn”. Đây chính là mô hình “cha mẹ giao dịch” [transactional parenting] - biến việc nuôi dạy con thành phi vụ mua bán: “Tôi trả tiền, con phải ‘trả nợ’ bằng thành tích.”

Về mô hình “cha mẹ giao dịch” này, tôi muốn kể về Liu Yiting, “cô gái Harvard” nổi tiếng của Trung Quốc. Năm 1999, cô được Harvard nhận với học bổng toàn phần. Mẹ cô viết cuốn sách “Cô gái Harvard Liu Yiting” bán được hơn 2 triệu bản.

Phương pháp của mẹ cô là gì? Theo cuốn sách do chính bà ấy viết, từ năm 11 tuổi, Liu Yiting phải cầm đá lạnh trong tay 15 phút mỗi ngày để “rèn ý chí.” Cô phải đứng nhón chân như vũ công ballet 15 phút, chịu chuột rút cực độ. Mẹ cô kiểm soát toàn bộ: cấm mặc quần áo màu sắc, cấm để tóc dài, cấm hoàn toàn việc hẹn hò với cảnh báo rằng các mối quan hệ có thể dẫn đến “quấy rối, giết người, hoặc bị tàn phá dung mạo”.

Kết quả? Hơn 20 năm sau, năm 2024, truyền thông Trung Quốc đưa tin: “Khi cô gái Harvard trở thành tầng lớp trung lưu bình thường, trò lừa đảo 25 năm đã sụp đổ”. Liu Yiting hiện sống ở Mỹ, làm COO một công ty đầu tư nhỏ - một cuộc sống hoàn toàn bình thường so với kỳ vọng “phi thường” mà người “mẹ hổ” tô vẽ lên, và thậm chí còn có thể ảnh hưởng tới lối nuôi dạy con của hàng triệu phụ huynh khác qua cuốn sách của bà.

Tôi thực sự thắc mắc rằng: Liệu những năm tháng đau đớn ấy có đáng không? Và quan trọng hơn - giá trị thực sự của con người có phải chỉ đo bằng danh tiếng trường lớp?

SAI LẦM #2: Nghĩ rằng “tự giác” xuất hiện từ kiểm soát

Trong bài gốc có viết: “Tôi dạy cái bọn lười tôi không tiếc lời chửi thẳng vào mặt”.

Đây là nghịch lý lớn nhất mà nhiều cha mẹ đang mắc phải: Muốn con “tự giác” nhưng lại dùng phương pháp KIỂM SOÁT - chửi bới, la mắng, đe dọa. Môi trường kiểm soát TIÊU DIỆT tính tự chủ. Bạn đang tự tay phá hủy chính thứ bạn muốn xây.

Giống như Wei Yongkang, “Thần đồng phương Đông” của Trung Quốc. Năm 13 tuổi, cậu là sinh viên đại học trẻ nhất tỉnh Hồ Nam. Năm 17 tuổi, vào Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc. Mẹ cậu “kiểm soát toàn diện”: Đút cơm cho con bằng tay suốt thời trung học để con không “lãng phí thời gian”; giặt quần áo, tắm rửa, đánh răng cho con; theo con đến đại học; cấm mọi cuộc gọi từ bạn nữ.

Kết quả? Năm 2003, ở tuổi 20, Wei phải rời khỏi Viện Hàn lâm Khoa học vì không có khả năng tự chăm sóc bản thân. Cậu không biết mặc áo khi trời lạnh, từng đi bộ đến Thiên An Môn giữa đông chỉ với áo mỏng và dép lê. Cậu quên viết luận văn, thường xuyên muộn, không thể giao tiếp.

Wei nói trong nước mắt: “Con muốn được làm người bình thường. Con không muốn làm nhà khoa học... Con chỉ muốn mẹ được vui”.

Mẹ cậu thừa nhận: “Tôi đã hủy hoại nó”. Khi con bị đuổi học, bà từng hét: “Nhảy lầu chết đi!”. Wei cuối cùng hồi phục, kết hôn, có hai con, làm IT. Nhưng Wei qua đời đột ngột vào tháng 11/2021 ở tuổi 38. Tôi không dám có kết luận gì vì không đủ thông tin, nhưng không thể loại trừ khả năng những năm tháng căng thẳng và bị kiểm soát tới tận cùng đã “bào mòn” thân-tâm của cậu đến cùng cực.

SAI LẦM #3: Tin rằng “trường top = thành công cuộc đời”

Có một bằng chứng đáng tự hào được nêu trong bài gốc: Học sinh của các cha mẹ dám “đập laptop, xỉ vả, đánh mắng”... đã vào Cornell, Oxford… Nhưng như vậy liệu đã thực sự đảm bảo cho một cuộc đời tốt đẹp sau này?

Mọi người có thể tìm đọc thông tin về Ning Bo, “thần đồng đầu tiên của Trung Quốc,” năm 1978 ở tuổi 13, Ning Bo vào Lớp Thiên tài Trẻ - trường được tạo ra đặc biệt để nhận cậu. Bức ảnh cậu đánh cờ thắng Phó Thủ tướng thành tin trang nhất. Cậu là giảng viên trẻ nhất Trung Quốc ở tuổi 19. Nhưng dưới áp lực công chúng đè nặng. Ning Bo nói:

“Cái danh hiệu ‘thần đồng’ đã cướp đi quyền được sống mà lẽ ra tôi phải được hưởng. Tôi sống với nỗi đau tràn ngập trái tim”.

Năm 1998, trên CCTV, ông kịch liệt tấn công nền giáo dục thần đồng, ông tuyên bố: “Điều này có thể giết người!”

Trong ba lần đăng ký thi cao học, ba lần ông đều không bước vào phòng thi vì sợ thất bại đến tê liệt. Năm 2003, ông xuất gia làm sư, ly hôn vợ. Năm 2018, ông hoàn tục, lấy chứng chỉ Tham vấn Tâm lý và bắt đầu cuộc đời giúp đỡ các thanh thiếu niên gặp khó khăn.

Vậy ai có khả năng “thành công và hạnh phúc” cao? Ning Bo với danh tiếng “thần đồng”, học trường top nhưng cuộc đời đầy đau khổ? Hay một đứa trẻ lớn lên trong yêu thương, dù không vào trường top nhưng biết mình là ai, muốn gì, và xây được các mối quan hệ lành mạnh?

II. BA ĐIỀU CẦN TỈNH TÁO

TỈNH TÁO #1: Không phải ý tưởng nào “hiệu quả ngắn hạn” cũng tốt dài hạn

Nhiều người bảo vệ đòn roi vì “hiệu quả” - con nghe lời ngay. Giống như thuốc giảm đau: hết đau tức thì, nhưng không chữa được bệnh gốc.

Tôi muốn kể bạn nghe về Xie Yanbo và Gan Zheng - hai thần đồng cùng lớp, cùng sang Princeton học Vật lý. Cả hai đều xung đột với thầy hướng dẫn, không lấy được bằng Tiến sĩ dù học 9 năm. Khi trở về, USTC đề nghị vị trí nghiên cứu - họ từ chối. Năm sau khi xin việc, USTC từ chối vì chính sách mới yêu cầu bằng tiến sĩ.

Hiện Xie đang giảng dạy Đại học. Có sinh viên từng nói: “Thầy Xie có vấn đề tâm thần, trường chỉ cho dạy vì tình thương”. Ông từng trả lời phỏng vấn rằng: “Tôi từng tin khoa học là thiêng liêng, nhưng gần đây tôi nghi ngờ cả hệ thống khoa học”. Còn Gan Zheng thì mắc bệnh tâm thần nghiêm trọng, hiện sống cô lập với mẹ, không ra khỏi nhà, tách biệt hoàn toàn với xã hội.

Bạn thấy đó, hiệu quả ngắn hạn không bao giờ thay thế được sự nuôi dưỡng bền vững.

TỈNH TÁO #2: “Bước đầu của cuộc đời” không định nghĩa toàn bộ cuộc đời

Vào được trường nổi tiếng chỉ là bước khởi đầu, không phải đích đến.

Zhang Xinyang, tiến sĩ trẻ nhất Trung Quốc ở tuổi 16. Cha mẹ đặt tên với hy vọng con “vĩ đại”. Khi bảo vệ luận văn, Zhang đe dọa cha mẹ rằng nếu không mua căn hộ Bắc Kinh thì không bảo vệ luận văn. Khi 28 tuổi, Zhang từ chối làm việc, sống nhờ cha mẹ. Ăn đồ hết hạn, chỉ gọi rau để tiết kiệm. Cậu nói:

“Đừng cười tôi, tôi chỉ có vài nghìn trong tài khoản.”

“Tôi chưa bao giờ cất cánh, vậy làm sao tôi có thể ngã?”

Cha cậu cũng thú nhận rằng: “Chúng tôi hối hận vì thúc đẩy con thành thần đồng.”

Một trường hợp khác là Chiang Ti Ming, thần đồng Malaysia - sinh viên trẻ nhất Caltech, tiến sĩ Cornell, nghiên cứu sinh Harvard. Trong thời gian ở Harvard, cậu có dấu hiệu có vấn đề tâm thần. Thầy Khâu Thành Đồng (Giáo sư đoạt giải Fields Medal) nói: “Cậu gặp khó khăn trong giao tiếp và kỹ năng sống kém.” Chiang trở về Malaysia, nhập viện điều trị trầm cảm, và qua đời ngày 6/1/2007 ở tuổi 30.

TỈNH TÁO #3: Cảm xúc mãnh liệt không phải lý do tốt

Tôi thấy bài gốc nhận được 10,000 reactions vì nó kích thích cảm xúc - người đọc cảm thấy thỏa mãn, được xác nhận quan điểm của mình. Đây là một dạng rage-bait, hoặc rộng hơn là emotion-bait: kiểu viết bài “vuốt ve” cảm xúc để mang lại lợi ích thương mại cho tác giả, không phải lợi ích thực cho độc giả.

Khi một bài viết khiến bạn cảm thấy “đúng rồi đó”, hãy dừng lại và tự hỏi: Nó đúng vì có bằng chứng, hay đúng vì nó khớp với cảm xúc hiện tại của tôi?

Không phải ý tưởng nào khớp với trải nghiệm của mình, cách nghĩ hiện tại, cảm xúc hiện tại, cách làm của người quanh mình thì là đúng, còn khác biệt là sai. Tâm lý học đã xác nhận hiện tượng Confirmation bias [thiên kiến xác nhận] khiến chúng ta chỉ thấy và tiếp nhận điều mình muốn thấy.

Bạn thấy đó, Liu Yiting, Wei Yongkang, Ning Bo, Xie Yanbo, Gan Zheng, Zhang Xinyang, Chiang Ti Ming - tất cả đạt thành tích vượt trội. Tất cả có cha mẹ “kiểm soát toàn diện.” Và tất cả trả giá bằng sức khỏe tâm thần, khả năng sống bình thường, hoặc cả mạng sống.

Những câu chuyện này, tôi kể ra không phải để “dọa”, mà để bạn thấy sự thật rằng: Phương pháp kiểm soát cực đoan, hay dạy con bằng nỗi sợ, sự đàn áp… có thể tạo ra thay đổi nhanh chóng, thành tích ngắn hạn, nhưng phá hủy con người dài hạn. Đó có phải là điều bạn thực sự mong muốn cho chính mình và cho con?

III. VƯỢT QUA TƯ DUY NHỊ NGUYÊN VỀ KỶ LUẬT VÀ RANH GIỚI

Tôi biết nhiều người đọc tới đây sẽ muốn hỏi: “Thế thì để mặc con à? Nuông chiều à? Không kỷ luật, không ranh giới sao?”

KHÔNG! Hoàn toàn không.

Đây là bẫy tư duy nhị nguyên [binary thinking]: Hoặc kiểm soát cứng rắn, hoặc buông thả nuông chiều. Nhưng giáo dục và nuôi dạy con có nhiều sắc thái phong phú và đa dạng hơn nhiều.

Tôn trọng và thấu hiểu con KHÔNG có nghĩa là không có kỷ luật và ranh giới.

Ngược lại, kỷ luật thực sự - loại giúp con phát triển khả năng tự chủ - CẦN được xây trên nền tảng tôn trọng và thấu hiểu. Cụ thể hơn, có hai loại kỷ luật như sau:

• Kỷ luật bên ngoài [external discipline]: Dựa vào sợ hãi, đe dọa, trừng phạt. Con nghe lời vì sợ. Khi người lớn vắng mặt, kỷ luật sẽ biến mất. Thậm chí, con sẽ phát minh ra các giải pháp gian dối để ứng phó với loại kỷ luật này.

• Kỷ luật tự thân [self-discipline]: Con hiểu TẠI SAO cần làm, thấy GIÁ TRỊ của việc đó. Kỷ luật này đi theo con suốt đời.

Sau đây là bốn nguyên tắc xây dựng kỷ luật tự thân:

1. Ranh giới rõ ràng và hợp lý

“Con cần hoàn thành bài tập trước khi chơi game” thay vì “Không học là đánh”. Một số quy định cần được viết thành văn bản và để ở nơi dễ thấy cho con.

2. Hậu quả tự nhiên thay vì hình phạt nhân tạo

Con không học → điểm kém → tự nhận hậu quả. Không cần cha mẹ “chế tạo” thêm đau đớn bằng đòn roi.

Nỗi sợ tự nhiên từ hậu quả thực tế là lành mạnh. Nhưng nỗi sợ nhân tạo - sợ bị đánh, sợ không còn được yêu - chỉ tạo ra chấn thương, không tạo được tinh thần trách nhiệm.

Do đó, cha mẹ lưu ý không phóng đại, không tuyệt đối hóa các hậu quả: Một bài kiểm tra không phải định mệnh cả tương lai. Hậu quả tự nhiên cần được đặt trong bối cảnh thực tế, không biến thành “thảm kịch hóa” để con cảm thấy không còn lối thoát.

3. Giải thích “Tại sao” thay vì ra lệnh “Phải làm”

Khi con hiểu học tập giúp mở rộng khả năng, giúp con trở thành phiên bản tốt hơn, con sẽ học vì mong muốn và hứng thú chứ không phải vì sợ. Thậm chí nếu giúp con tìm thấy điều con quan tâm, vấn đề con muốn giải quyết cho ai đó trên thế giới, toàn bộ dòng chảy học tập sẽ chảy tự nhiên và ngày càng “hợp lưu”.

4. Cho phép thất bại và học từ sai lầm

Sự thay đổi hành vi LUÔN CẦN THỜI GIAN và trợ lực bền bỉ. Một năm sa sút không định nghĩa tương lai. Một giai đoạn lười biếng không phải bản chất của con. Nếu cả cha mẹ cũng không tin vào tiềm năng tiến bộ của con, thì con khó lòng có được điều mà chúng ta ai cũng mong muốn: Tâm thái Cầu tiến [growth mindset].

Tôi từng tham vấn cho một em học sinh lớp 9 liên tục bị mẹ mắng “vô dụng,” “lười biếng,” “không có tương lai” bởi điểm số em bị tụt dốc không phanh. Nhưng khi nói tham vấn, tôi phát hiện em đang trầm cảm sau khi chứng kiến bố mẹ trải qua một cuộc ly hôn đầy bạo lực. Em không “lười”, mà đang chìm đắm trong nỗi đau không ai nhìn thấy.

Sau sáu tháng tham vấn, khi em cảm thấy được thấu hiểu và an toàn, em tự động bắt đầu học lại. Không cần đòn roi. Không cần mắng nhiếc. Mẹ em cũng trở thành một người mẹ biết lắng nghe và tin vào khả năng hồi phục của con.

Hiện tại, em đang học lớp 12, biết rõ mình muốn học ngành gì trong tương lai, đã nộp hồ sơ sớm vào 11 trường Đại học khác nhau ở Mỹ và Canada một cách hoàn toàn tự chủ mà không cần nhờ tới các đơn vị tư vấn du học. Thậm chí em còn trở thành cầu nối hoà giải giữa ba và mẹ.

Đây là minh chứng cho sự thật rằng kỷ luật và ranh giới có trăm ngàn cách, không chỉ đòn roi hay mắng nhiếc. Sau đây, tôi gợi ý một tiến trình khác cho các ba mẹ hỗ trợ con tiến bộ, gồm 3 bước như sau:

Bước 1: Tìm hiểu câu chuyện chưa kể

Thay vì hỏi “Tại sao con lười, con hư?”, hãy hỏi:

• Con có hiểu ý nghĩa việc học với cuộc đời con không?

• Con có tin mình có khả năng học được không, hay con đang tin mình “học dở”?

• Con học vì muốn hay vì sợ?

• Con có đang gặp vấn đề khác (bạn bè, tâm lý, sức khỏe)?

Bước 2: Tách tình yêu ra khỏi thành tích

Nói với con - và thực sự thể hiện đúng như vậy một cách nhất quán, ổn định: “Con ơi, dù con học giỏi hay dở, ba mẹ vẫn yêu con trọn vẹn như vậy. Nhưng ba mẹ muốn tạo điều kiện và khuyến khích con học vì điều đó giúp con trở thành người con ước ao, sống cuộc đời con muốn sống”.

Bước 3: Xây niềm tin và kiên nhẫn với quá trình

Mỗi lần con tiến bộ - dù nhỏ - hãy NHẬN RA và GHI NHẬN. Não bộ con sẽ học tốt nhất qua khuyến khích tích cực chứ không phải mắng nhiếc và phủ nhận tuyệt đối.

Quan trọng nhất, cha mẹ cần giúp con tự nhận thức được chính mình, tin vào năng lực tự học hỏi, thay đổi và hoàn thiện liên tục của mình - đó mới là nền tảng để con tự tin bước đi trong đời.

Tôi tin rằng các ba mẹ sẽ hạnh phúc nếu đến lúc trưởng thành, con nói rằng: “Cảm ơn ba mẹ đã tin vào con, ngay cả khi con chưa tin vào chính mình”. Đó chính là trải nghiệm của tôi.

IV. BẠN ĐANG THOẢ MÃN NỖI SỢ CỦA MÌNH HAY THỰC SỰ NUÔI DẠY CON?

Viktor Frankl, nhà tâm lý học đã sống sót qua trại tập trung của Đức Quốc Xã, đã viết trong tác phẩm kinh điển “Đi tìm lẽ sống” rằng: “Động lực chính yếu của con người không phải khoái lạc hay quyền lực, mà là tìm kiếm ý nghĩa”.

Có một số câu hỏi tôi thường đặt cho các phụ huynh trong phòng tư vấn, và tôi cũng muốn hỏi bạn ngay lúc này:

Khi bạn mắng con, đánh con, ép con học - bạn đang làm cho CON, hay để xoa dịu NỖI SỢ của chính mình? Sợ con không thành công. Sợ mình là phụ huynh thất bại. Sợ người khác đánh giá.

Và câu hỏi quan trọng nhất sẽ là: Bạn muốn con nhớ mình như thế nào? Là người tin vào con, hay người đòi hỏi con phải chứng minh giá trị bằng mọi giá?

Lương Dũng Nhân, M.Ed, PCC

Tài liệu tham khảo

Deci, E. L., & Ryan, R. M. (2000). The “what” and “why” of goal pursuits: Human needs and the self-determination of behavior. Psychological Inquiry, 11(4), 227-268.

Frankl, V. E. (2006). Man’s search for meaning. Beacon Press. (Tác phẩm gốc xuất bản năm 1959)

Ryan, R. M., & Deci, E. L. (2000). Self-determination theory and the facilitation of intrinsic motivation, social development, and well-being. American Psychologist, 55(1), 68-78.

Tôi hỏi lại: “Chị có biết tại sao con muốn làm YouTuber không? Con muốn chia sẻ điều gì? Kỹ năng gì con cần phát triển để thành công trong lĩnh vực này?”

Chị ngập ngừng: “Thực ra... tôi chưa hỏi kỹ. Nghe con nói, tôi chỉ nghĩ ngay: Nghề này không ra gì.”

Đây là câu chuyện quen thuộc mà tôi gặp hàng ngày. Chúng ta, những người cha mẹ, thường phản ứng với ước mơ của con bằng lo lắng thay vì tò mò. Chúng ta muốn bảo vệ con khỏi thất bại - dù là tạm thời - một cách ám ảnh, nên vô tình cản trở con khỏi cả hành trình khám phá bản thân.

I. TẠI SAO TUỔI TEEN CẦN “THỬ NGHIỆM” ƯỚC MƠ, KHÔNG CHỈ “CHỌN” NGHỀ

Những năm 13-18 tuổi là giai đoạn mà các nhà tâm lý học phát triển gọi là “thời kỳ khám phá căn tính” [identity exploration]. Erik Erikson, một trong những “tổ sư” của Tâm lý học Phát triển, gọi đây là cuộc khủng hoảng để bước đầu định hình căn tính: Nếu thanh thiếu niên không được khám phá và thử nghiệm đủ nhiều, đủ sâu, các em sẽ bối rối về vai trò của mình trong xã hội.

Nhưng ở Việt Nam, chúng ta thường nhảy cóc từ “con học giỏi” sang “con phải thi đại học ngành X” mà bỏ qua cả một giai đoạn quan trọng: Cho con không gian để thử nghiệm, thất bại, học hỏi, và tự tìm ra con đường phù hợp.

Tôi thường thấy các bạn học sinh 12 vẫn không biết mình thích gì, giỏi gì, chỉ biết điểm số môn nào cao. Các bạn chọn ngành không phải vì đam mê, mà vì “điểm của con đủ vào ngành này” hoặc “ba mẹ bảo ngành này ra trường dễ kiếm việc.”

Rồi đến năm hai, năm ba đại học, nhiều bạn mới nhận ra: “Mình không hợp với ngành này” - chính tôi cũng từng như vậy. Nhưng lúc đó, áp lực đã lớn quá - đã mất thời gian, tiền bạc, còn phải giải thích với ba mẹ, họ hàng. Nhiều bạn cứ thế gắng gượng đi tiếp, đi tiếp…để rồi phải sống một cuộc đời… không thuộc về mình.

Vì thế, tuổi teen cần được thử nghiệm TRƯỚC KHI cam kết lâu dài. Giống như bạn không thể biết mình có thích đạp xe không nếu chưa từng ngồi lên xe, con bạn không thể biết mình có thật sự thích thiết kế hay không nếu chưa từng thử vẽ một dự án nhỏ.

II. VAI TRÒ CỦA CHA MẸ: NGƯỜI ĐỒNG HÀNH, KHÔNG PHẢI NGƯỜI CHỈ HUY

Có một điều tôi luôn tin tưởng trong việc định hướng sự nghiệp hay khám phá bản thân: “Hành động thực tế là bắt buộc”. Không chỉ mơ mộng, không chỉ lập kế hoạch, mà phải THỰC SỰ LÀM từng bước nhỏ.

Với phụ huynh, điều này có nghĩa là: Vai trò của bạn không phải là quyết định con nên mơ ước gì, hay thậm chí là hướng dẫn con làm từng bước. Vai trò của bạn là tạo không gian an toàn và cung ứng những điều kiện thuận lợi để con được thử nghiệm và học hỏi.

Hãy nghĩ về bản thân bạn như một “basecamp” [trạm xuất phát] trong hành trình leo núi của con. Con cần biết rằng:

• Có một nơi an toàn để trở về khi mệt mỏi hay thất bại

• Có người tin tưởng con có thể tự mình khám phá

• Có ai đó sẵn sàng lắng nghe những gì con học được, không phán xét

• Có những nguồn lực sẵn sàng hỗ trợ khi con cần gượng dậy hay bứt phá

Nhưng basecamp không phải là người quyết định con phải leo núi nào, đi đường nào, hay thậm chí con có nên leo núi hay không.

III. TỪNG BƯỚC ĐỒNG HÀNH CON

Dưới đây, tôi sẽ trình bày một tiến trình đơn giản nhưng khá hiệu quả mà các ba mẹ có thể làm cùng con để khám phá ước mơ và xây dựng căn tính, con đường sự nghiệp từ những điều gốc rễ nhất:

Bước 1: Khi con khám phá sở thích - Hãy tò mò thay vì lo lắng

Bước đầu tiên là lập “Bản Đồ Khám Phá Ước Mơ” - con sẽ vẽ (hoặc dùng bất kỳ hình thức nào khác) để tạo một sơ đồ về những gì mình thích, tò mò, những người truyền cảm hứng...

Điều bạn NÊN làm:

• Hỏi con những câu hỏi mở: “Con thích điều gì nhất khi làm việc này?” “Con học được gì từ người mà con ngưỡng mộ?”

• Chia sẻ về những thử nghiệm của chính bạn khi còn trẻ (cả thành công lẫn thất bại)

• Tôn trọng nếu con chưa muốn chia sẻ chi tiết - tuổi teen cần không gian riêng tư

Điều bạn KHÔNG NÊN làm:

• Phán xét ngay: “Cái này không có tương lai đâu”

• So sánh: “Sao con không thích… như bạn A?”

• Áp đặt: “Mẹ thấy con hợp làm kế toán hơn”

Một bà mẹ từng kể với tôi: “Con tôi thích vẽ, nhưng tôi cứ nói: ‘Học nghệ thuật không ra tiền.’ Giờ con 25 tuổi, làm kế toán, mỗi tối về nhà lại vẽ. Con nói với tôi: ‘Mẹ ơi, nếu mẹ để con học thiết kế từ hồi đó, có khi giờ con đang làm việc mình yêu thích.’ Tôi hối hận lắm thầy ơi.”

Bước 2: Khi con đặt mục tiêu - Giúp con cụ thể hóa, không phải điều chỉnh

Con bạn có thể nói: “Con muốn trở thành nhà thiết kế game.” Đây là ước mơ chung chung. Nhiệm vụ của bạn không phải là nói: “Ước mơ này không thực tế,” mà là giúp con biến nó thành những bước cụ thể.

Những câu hỏi hữu ích:

• “Con nghĩ nhà thiết kế game cần những kỹ năng gì?”

• “Bước đầu tiên mà con có thể làm ngay trong tuần này là gì?”

• “Con cần sự hỗ trợ gì từ ba mẹ?”

Ba mẹ hãy giúp các em đặt mục tiêu SMART (Specific, Measurable, Achievable, Relevant, Time-bound). Điều này có nghĩa là: Đừng để con chỉ mơ mộng, nhưng cũng đừng dập tắt ước mơ bằng “thực tế.” Thay vào đó, giúp con tìm ra bước nhỏ đầu tiên có thể thử nghiệm ngay.

Ví dụ: Con muốn làm YouTuber? Hãy hỏi: “Con muốn chia sẻ nội dung gì? Con có thể làm thử một video ngắn trong tuần này không?” Thay vì: “Làm YouTuber kiếm tiền đâu ra, tập trung học đi.”

Ở bước này, bạn và con có thể sử dụng chatbot One Small Step này của tôi để được gợi ý thêm những bước nhỏ để bắt đầu bất kỳ ý tưởng lớn nào:

Chat bot One Small Step

Bước 3: Khi con bắt đầu hành động - Hãy là “chứng nhân”, không phải “cảnh sát”

Read more

Con bạn có mâu thuẫn nhỏ với bạn cùng lớp, và bạn vội vàng nhắn tin cho giáo viên để can thiệp.

Con bạn muốn tham gia một câu lạc bộ ở trường, nhưng bạn lo lắng rằng giáo viên phụ trách có thể không công bằng, nên bạn gọi điện trước để “làm rõ” mọi thứ.

Bạn có từng gặp tình huống này và xử lý tương tự? Nếu chưa, hãy thử đọc tiếp rằng bạn có đang:

• Luôn là người chọn bữa ăn và gọi món cho con tại nhà hàng.

• Giúp” con làm bài tập về nhà hoặc dự án trường học vì sợ nếu con tự làm sẽ “tệ một cách đáng xấu hổ”

• Thấy cần thiết khi mình phải là người đánh thức con, nhắc nhở con làm việc cá nhân (như dọn giường, đánh răng)

Nếu thấy mình gật đầu với phần đa tình huống trên hoặc tương tự như trên, hãy thử dừng 1 nhịp vì rất có thể bạn đang vô tình rơi vào một trong hai kiểu nuôi dạy con phổ biến của cha mẹ hiện nay: cha mẹ trực thăng (helicopter parenting) hoặc cha mẹ máy ủi tuyết (snowplow parenting hay lawnmower parenting).

Cha mẹ trực thăng là những người luôn “bay lượn” phía trên đầu con cái, theo dõi sát sao từng động thái, sẵn sàng lao xuống can thiệp bất cứ khi nào có dấu hiệu khó khăn. Họ như những người giám sát viên tận tâm, luôn canh chừng để kịp thời “cứu” con khỏi mọi rắc rối. Trong khi đó, cha mẹ máy ủi tuyết còn đi xa hơn một bước, họ không chỉ theo dõi mà còn chủ động “dọn dẹp” mọi chướng ngại vật trên con đường của con, đảm bảo rằng con không phải đối mặt với bất kỳ khó khăn nào ngay từ đầu.

Cả hai kiểu nuôi dạy này đều xuất phát từ tình yêu thương chân thành và mong muốn bảo vệ con. Không ai có thể phủ nhận điều đó. Tuy nhiên, đằng sau những hành động tưởng như chu đáo này lại ẩn chứa một hệ quả rằng chúng ta đang vô tình tước đi cơ hội để con trưởng thành thực sự.

Khi bạn luôn sẵn sàng giải quyết mọi vấn đề cho con, khi bạn loại bỏ mọi khó khăn ra khỏi con đường của chúng, bạn đang gửi đi một thông điệp ngầm rằng con không đủ khả năng tự xử lý cuộc sống của mình. Bạn đang vô tình dạy con rằng thất bại là điều đáng sợ cần tránh bằng mọi giá, thay vì là cơ hội học hỏi quý giá. Bạn đang ngăn cản con phát triển những kỹ năng sống thiết yếu như giải quyết vấn đề, xử lý thất vọng, và tự tin đưa ra quyết định.

Buông tay, theo dõi, đặt giới hạn, tha thứ… tất cả dường như trở nên rối rắm trong vai trò làm cha mẹ của chúng ta.

Làm sao chúng ta biết được ranh giới giữa quan tâm đúng mức và can thiệp quá mức?

Làm sao để phân biệt giữa bảo vệ con và làm yếu đi khả năng tự bảo vệ bản thân của chúng?

Ngày nay có vô số áp lực lên các bậc cha mẹ về việc phải nuôi dạy con đúng cách. Có quá nhiều lời khuyên trái chiều về những gì cha mẹ tốt nên làm hay không nên làm. Bạn bè, podcast, blog, sách vở và văn hóa xã hội thường đưa ra những thông điệp mâu thuẫn nhau. Sự bối rối của chúng ta tăng lên, và sự tự tin giảm xuống.

Để chuyển từ bối rối sang rõ ràng với một kế hoạch cụ thể, mình nghĩ rằng hãy dẹp toàn bộ lời khuyên đó sang một bên trước đã và suy ngẫm lại xem: “Mục tiêu của chúng ta trong việc nuôi dạy con là gì?”

Khi được hỏi câu này trong lớp học “Kỷ luật tích cực trong thực hành làm cha mẹ hàng ngày” (PDEP), mình đã hơi giật mình. Con mình khi ấy 4 tuổi và thực chất mình đã chưa bao giờ nghĩ nghiêm túc về điều đó.

Câu thứ 2 mình được hỏi: “Tưởng tượng con bạn 20 năm nữa, khi ấy mối quan hệ giữa bạn và con sẽ như thế nào?

Read more