Em kể rằng, bất cứ khi nào muốn làm điều gì cho riêng mình – từ chuyện đổi công việc, xin ra ở riêng, hay đơn giản chỉ là bày tỏ một quan điểm khác với bố mẹ – thì ngay lập tức, em sẽ phải hứng chịu cơn giận dữ, những lời quát mắng và chì chiết:

• “Bố mẹ đã hy sinh cả đời cho con, sao con dám cãi lời?”

• “Con làm như thế thì bà con hàng xóm còn coi bố mẹ ra gì nữa?”

Cứ như vậy, trong vòng kìm kẹp và sự kiểm soát vô hình của bố mẹ, em dần học cách im lặng, giam mình trong những sắp đặt đã định sẵn. Cho đến khi cảm thấy mình không thể chịu đựng thêm được nữa, em mới tìm kiếm sự giúp đỡ.

Câu chuyện ấy không hề hiếm. Nó chạm đến một thực tế: khi bố mẹ mang theo tâm lý nạn nhân trong chính hành trình sống của mình, họ vô tình gieo vào parenting những mảnh gương méo mó – nơi tình yêu thương đi kèm kiểm soát, và sự hy sinh trở thành cái cớ để áp đặt. Điều này không chỉ khiến cha mẹ kiệt quệ, mà còn trói buộc tự do và hạnh phúc của con cái trong những “chiếc phòng nạn nhân” liên thế hệ

1. Hiểu đúng về “tâm lý nạn nhân”

Điều đầu tiên cần phân biệt rõ:

• Là nạn nhân (being a victim): Nghĩa là bạn thực sự trải qua một sự kiện hay biến cố gây tổn thương, bất công, đau khổ. Trong tình huống đó, bạn có quyền được công nhận, thấu hiểu và hỗ trợ. Nỗi đau ấy là thật, và cần được trân trọng.

• Tâm lý nạn nhân (victim mindset): Là khi sau biến cố, bạn tiếp tục bám chặt vào vai trò “người bị hại” như một phần bản sắc. Nói cách khác, đó là một mô thức nhận thức – cảm xúc – hành vi lặp lại, khiến bạn nhìn thế giới qua lăng kính “cuộc đời luôn bất công với tôi” ngay cả khi tình huống đã qua hoặc không còn mối đe dọa trực tiếp.

Ví dụ, một người mất việc vì công ty cắt giảm nhân sự trong khủng hoảng. Đây là sự kiện khách quan – họ đúng là nạn nhân của hoàn cảnh. Nhưng nếu suốt nhiều tháng sau, họ không dám đi tìm công việc mới, bởi tin chắc rằng “mình mãi mãi là kẻ thua cuộc”, thì đó không còn là biến cố thực tế nữa, mà đã trở thành một tâm lý nạn nhân đè nặng.

Góc nhìn khoa học não bộ

Não bộ chúng ta vốn là một cỗ máy dự đoán. Nó thường xuyên dùng kinh nghiệm cũ để suy đoán về tương lai. Khi ký ức đau buồn được khắc sâu trong hạch hạnh nhân (amygdala) – trung tâm xử lý sợ hãi, và hồi hải mã (hippocampus) – trung tâm lưu giữ ký ức, thì bộ não sẽ dễ dàng dự báo: mọi chuyện rồi cũng sẽ thất bại thôi.

Lâu dần, sự dự báo ấy tạo nên một “đường mòn thần kinh” của sự bất lực (learned helplessness). Người mang tâm lý nạn nhân không chỉ nhớ về nỗi đau cũ, mà còn vô thức dựng lại kịch bản ấy trong hiện tại và tương lai.

Điều này lý giải vì sao, nhiều cha mẹ từng chịu nhiều bất công trong quá khứ lại mang trong mình nỗi uất ức thường trực, và để nỗi uất ức ấy len vào cách họ nhìn con cái. Thay vì đồng hành, họ vô thức trở thành người áp đặt, bởi trong sâu thẳm, bộ não vẫn đang gắn liền tình yêu thương với sự hy sinh, bất công và sợ hãi bị bỏ rơi mà chính bố mẹ có thể đã từng phải chịu đựng.

2. Khi bố mẹ mang tâm lý nạn nhân tác động thế nào đến cách nuôi dạy con?

Mang trong mình một tâm lý nạn nhân không chỉ ảnh hưởng đến cách ta nhìn cuộc đời, mà còn in dấu lên cách ta nuôi dạy con. Parenting vốn không chỉ là những kỹ năng dạy dỗ, mà trước hết là tấm gương sống của cha mẹ.

2.1. Cảm xúc: Con lớn lên trong bầu khí bất an

Cha mẹ mang tâm lý nạn nhân thường dễ rơi vào vòng xoáy cảm xúc tiêu cực: giận dữ, tủi thân, cay đắng. Não bộ khi bị “mắc kẹt” trong đường mòn bất lực sẽ giảm hoạt động ở vùng vỏ não trước trán (trung tâm lý trí, kiểm soát hành vi), trong khi amygdala (hạch hạnh nhân – trung tâm báo động) lại hoạt động mạnh hơn. Điều này khiến phản ứng của cha mẹ dễ bùng nổ, khó kiểm soát.

Với trẻ, mỗi lần bị cuốn vào “cơn bão” ấy là một lần hệ thần kinh non nớt cảm thấy bất an, căng thẳng, và học cách sợ hãi thay vì học cách xử lý cảm xúc.

2.2. Kỳ vọng: Hy sinh biến thành “tấm vé đòi hỏi”

Read more

Mình cũng nhớ điều đó rất rõ. Nhưng dỗi của mình không giống như nhiều đứa trẻ khác – không phải là gào khóc, không đập phá hay ăn vạ. Mình dỗi theo cách… rút lui hoàn toàn khỏi thế giới. Im lặng. Lạnh lùng. Không nhìn, không nói, không đáp lại bất kỳ kết nối nào từ bố mẹ.

Bên ngoài là một cái mặt lạnh tanh, nhưng bên trong thì… lửa đốt vì giận dữ, bất mãn, hụt hẫng. Nhất là khi những điều được hứa hẹn – một buổi đi chơi, một món đồ mong chờ, một lời hứa vu vơ – rồi lại bị quên mất, bị hoãn lại, hay thậm chí là không bao giờ xảy ra.

Thời gian trôi qua. Mình lớn lên, đi học xa nhà, đi làm, lấy chồng, làm mẹ. Nhưng có một điều mình nhận ra: những cơn hờn dỗi đó chưa bao giờ thật sự biến mất. Chúng chỉ... thay hình đổi dạng.

Khi bất đồng với chồng, hay khi cảm thấy bất lực vì con cái không nghe lời, phản ứng quen thuộc của mình không phải là tranh cãi hay lý lẽ, mà là… rút lui. Mình chọn không nói, không hồi đáp, không phản ứng. Mình đi vào trạng thái chiến tranh lạnh – đôi khi kéo dài cả ngày – để rồi trong lòng thầm mong người kia sẽ “xuống nước”, làm lành trước, như ngày xưa bố mẹ từng làm.

Điều đáng nói là, mình biết điều đó không hẳn là “đúng”. Mình không muốn làm con thấy sợ. Mình biết chiến tranh lạnh không giúp xây được kết nối, nhưng mình không biết làm khác đi thế nào.

Cho đến khi mình tìm hiểu về một khái niệm lạ mà quen: Reparenting – Nuôi lại chính mình.

Và rồi như có một tia sáng nhẹ xuyên qua mây mù: hóa ra, bộ não trưởng thành của mình vẫn đang phản ứng theo mô thức của một đứa trẻ. Đứa trẻ ngày xưa không biết cách diễn đạt nhu cầu, không được đáp ứng kịp thời, không hiểu tại sao người lớn thất hứa. Đứa trẻ đó đã học cách rút lui và đóng băng như một cơ chế phòng vệ – và mình, khi trưởng thành, vẫn tiếp tục sử dụng chiến lược đó mà không hay biết.

Lần đầu tiên, mình không chỉ thấy tội lỗi với con. Mình thấy thương mình.

I. Reparenting là gì – và tại sao lại cần thiết?

Lần đầu tiên mình nghe từ “reparenting”, mình không chắc nên dịch nó ra sao cho đúng. Là “nuôi lại bản thân”? Là “làm cha mẹ của chính mình”? Hay là... học cách trưởng thành từ đầu?

Dù diễn giải cách nào, reparenting cũng không phải là một kỹ thuật tâm lý nhất thời. Nó là một hành trình, một quá trình quay về để nhìn lại – với sự dịu dàng – những phần trong ta từng bị bỏ quên, không được hiểu, không được an ủi, không được dạy cách bình an đi qua cảm xúc.

Reparenting, hiểu một cách đơn giản và gần gũi nhất, là hành trình học cách trở thành người cha, người mẹ mà mình từng khao khát có được.

Đó không phải là một lời chỉ trích dành cho cha mẹ, càng không phải hành động phủ nhận công lao nuôi dưỡng của họ. Đây đơn giản là một lời thừa nhận trung thực: “Mình đã từng thiếu, và giờ đây mình chọn không để phần thiếu ấy tiếp tục điều khiển cuộc đời mình.”

Tâm lý học gọi đó là attachment system – hệ thống gắn bó mà mỗi đứa trẻ phát triển thông qua mối quan hệ đầu đời với người chăm sóc chính. Dựa trên hàng chục năm nghiên cứu khoa học, Tiến sĩ Tina Payne Bryson và Daniel J. Siegel đã tổng hợp lại thành một mô hình rất dễ nhớ trong The Power of Showing Up: mọi đứa trẻ đều cần được cảm thấy Safe (an toàn), Seen (được nhìn thấy), Soothed (được xoa dịu) và Secure (được bảo chứng về mặt kết nối).

Nếu một đứa trẻ lớn lên trong môi trường mà cảm xúc của nó thường xuyên bị phớt lờ, nhu cầu của nó bị xem nhẹ, hoặc sự giận dữ, buồn bã của nó bị coi là “vô lý”, “quá nhạy cảm” – thì điều diễn ra không chỉ là cảm giác tổn thương nhất thời.

Bộ não của đứa trẻ đó sẽ học cách điều chỉnh chính nó để phù hợp với môi trường thiếu an toàn ấy. Nó có thể học cách thu mình, làm vừa lòng, trở nên “ngoan” để được yêu thương. Hoặc ngược lại, nó phản ứng dữ dội, bất hợp tác như một hình thức kháng cự lại sự bất công.

Và rồi, theo thời gian, những chiến lược sinh tồn này không biến mất – mà chỉ trưởng thành lên cùng chúng ta, trở thành những mô hình hành vi "tự động hóa", vận hành trong vô thức. Chúng ta gọi đó là tính cách, là “cách mình vẫn luôn như thế”. Nhưng thực ra, đó chỉ là những vết hằn chưa từng được chữa lành.

Reparenting vì thế, không phải là "sửa" lại bản thân, mà là quay về và tiếp xúc với đứa trẻ bên trong mình – không để trừng phạt, mà để thấu hiểu và nâng đỡ. Đó là lời hứa rằng: “Giờ đây, em không còn một mình nữa.”

II. Não trưởng thành – vẫn đang mang vết hằn của tuổi thơ

Một trong những hiểu lầm phổ biến nhất về hành vi và cảm xúc của người trưởng thành là cho rằng: “Tôi phản ứng như vậy vì tôi yếu đuối, nóng tính, hay không đủ trưởng thành.” Tuy nhiên, khi nhìn dưới góc độ thần kinh học, ta sẽ thấy một sự thật đầy bao dung: nhiều hành vi mà bạn nghĩ là “vấn đề tính cách” thực chất là phản xạ thần kinh đã được hình thành từ tuổi thơ.

Theo Dr. Linnea Passaler trong cuốn Heal Your Nervous System, khi một đứa trẻ trải qua những trải nghiệm gây tổn thương – chẳng hạn như bị bỏ mặc, bị từ chối, không được xoa dịu đúng lúc – mà không có đủ thời gian hoặc điều kiện để phục hồi, cơ thể sẽ mã hóa ký ức cảm xúc đó dưới dạng “embedded alarms”. Đây là những “chuông báo động” tiềm ẩn trong hệ thần kinh, có thể được kích hoạt lại bất kỳ lúc nào khi gặp tình huống tương tự trong hiện tại – dù chỉ là một gợi ý rất nhỏ.

Ví dụ, nếu ngày nhỏ bạn từng bị cha mẹ làm ngơ khi khóc, thì khi lớn lên, chỉ cần người thân “không phản hồi tin nhắn” cũng có thể khiến bạn cảm thấy bất an, nổi giận hoặc rút lui – không phải vì tình huống thực sự nghiêm trọng, mà vì hệ thần kinh đã ghi nhớ và phản ứng lại từ trải nghiệm cũ.

Đây là lý do vì sao nhiều người trưởng thành dễ rơi vào các trạng thái như:

• Overreacting: phản ứng thái quá với kích thích nhỏ.

• Shutdown: tắt ngắt cảm xúc, rút lui khỏi tương tác.

• People-pleasing: cố gắng làm vừa lòng người khác để tránh xung đột.

Những phản ứng này không phản ánh phẩm chất đạo đức hay khả năng làm người lớn của bạn, mà là biểu hiện của một hệ thần kinh đang dysregulated – tức là mất khả năng điều tiết và phản hồi linh hoạt trước căng thẳng.

Child self vs. Adult self: Khi đứa trẻ trong bạn tiếp quản bộ não trưởng thành

Khi một “embedded alarm” bị kích hoạt, bộ não không ưu tiên trung tâm điều hành lý trí (vùng prefrontal cortex – chịu trách nhiệm cho phân tích, đánh giá và kiểm soát hành vi). Thay vào đó, quyền kiểm soát sẽ nhanh chóng được chuyển về vùng amygdala – trung tâm xử lý nguy hiểm và sinh tồn.

Đây là hiện tượng được gọi là amygdala hijack – bộ não nhận diện tình huống hiện tại như một “mối đe dọa”, dù thực chất nó không mang tính sống còn. Kết quả là bạn hành xử không theo ý chí tự do của người trưởng thành, mà theo bản năng sinh tồn của đứa trẻ từng bị tổn thương.

Khác biệt giữa "child self" và "adult self" không nằm ở tuổi tác, mà nằm ở trạng thái hệ thần kinh. Khi hệ thần kinh bị kích hoạt theo lối cũ, child self trỗi dậy – đầy lo lắng, giận dữ hoặc tê liệt, và thường không có khả năng tự điều tiết. Chỉ khi bạn nhận diện và điều hòa lại trạng thái thần kinh này, adult self mới có thể trở lại để quan sát, suy nghĩ và phản ứng phù hợp.

Do đó, điều chúng ta cần không phải là cố gắng “kiềm chế bản thân” bằng ý chí, mà là học cách làm việc với chính hệ thần kinh của mình – từ bên trong.

III. Reparenting là một hành trình thần kinh – không phải chỉ là tâm lý

Khái niệm reparenting thường được hiểu một cách cảm tính: “nói với bản thân những lời dịu dàng”, “tự ôm lấy mình khi buồn”. Những điều đó có thể hữu ích, nhưng nếu chỉ dừng ở mức độ nhận thức, chúng thường không đủ sâu để tạo ra sự chuyển hóa thật sự. Bởi vì nỗi đau cũ không chỉ nằm trong ý thức – nó nằm trong cơ thể thần kinh.

Dr. Linnea Passaler mô tả hành trình hồi phục hệ thần kinh trong 5 giai đoạn rõ ràng:

1. Awareness (Nhận biết): học cách quan sát và gọi tên trạng thái thần kinh mà không phán xét.

2. Regulation (Điều chỉnh): áp dụng các kỹ thuật cơ thể (thở, chuyển động, chạm vào da...) để đưa cơ thể trở về trạng thái an toàn.

3. Restoration (Phục hồi): xử lý và tái cấu trúc các ký ức thần kinh cũ.

4. Connection (Kết nối): xây dựng khả năng gắn bó lành mạnh với chính mình và người khác.

5. Expansion (Mở rộng): phát triển khả năng chịu đựng cảm xúc, thử thách và phát triển cá nhân.

Reparenting vì thế không phải là hành vi đơn lẻ, mà là sự tích lũy của những trải nghiệm đúng tầng thần kinh – lặp đi lặp lại – để viết lại những bản đồ cảm xúc cũ. Khi hệ thần kinh đã quen với cảm giác bị bỏ rơi hoặc không an toàn, bạn không thể chỉ “nói lý” để thuyết phục nó rằng “mình ổn”. Bạn phải cho nó trải nghiệm cảm giác được an toàn thực sự – từ chính bạn.

Internal Secure Base – nền an toàn nội tại có thể được xây lại từ bên trong

Một trong những đóng góp lớn nhất từ lý thuyết gắn bó (attachment theory) là khái niệm secure base – nền tảng cảm xúc vững vàng mà một đứa trẻ có thể dựa vào để phát triển. Nhưng nếu ngày xưa bạn không có một secure base từ cha mẹ hoặc người chăm sóc, thì giờ đây, tin vui là: bạn có thể xây dựng lại nó, từ chính bên trong mình.

Internal secure base không đến từ việc "tự kỷ ám thị", mà từ việc:

• Lắng nghe và thừa nhận cảm xúc thay vì né tránh.

• Thực hành điều hòa cơ thể thay vì trấn áp cảm xúc.

• Đặt lại ranh giới và nhu cầu của bản thân thay vì cố gắng vừa lòng người khác.

• Xây dựng mối quan hệ an toàn và trung thực – bắt đầu từ mối quan hệ với chính mình.

Khi bạn làm được những điều đó, hệ thần kinh sẽ dần tin rằng: “Giờ đây tôi được thấy – được hiểu – được nâng đỡ – không phải từ ai khác, mà từ chính tôi.” Và đó là cốt lõi sâu xa nhất của reparenting – không phải là trở lại quá khứ, mà là tái tạo tương lai thần kinh mới – nơi bạn không còn phản ứng từ tổn thương, mà được dẫn dắt bởi an toàn và kết nối.

IV. Làm thế nào để bắt đầu lại hành trình Reparenting?

Một trong những sai lầm phổ biến nhất khi bắt đầu hành trình reparenting là cố gắng “làm lại từ đầu” như thể chỉ cần vài buổi viết nhật ký, vài lần tự nhủ dịu dàng là có thể chữa lành những vết thương sâu xa từ thời thơ ấu. Sự thật là nếu tổn thương đã được ghi sâu vào hệ thần kinh qua nhiều năm, thì sự chữa lành cũng cần có thời gian – đi qua từng tầng phản ứng của cơ thể, từng lớp kết nối đã đứt gãy.

Dưới đây là một framework thực hành gồm 4 trụ cột, xây dựng trên 4 nguyên lý bao gồm sự lập lại đều đặn, đơn giản, điều chỉnh thần kinh từng bước nhỏ và tính cam kết lâu dài.

Framework này có thể áp dụng cho mọi người, ngoại trừ những trường hợp tổn thương nặng nề (ví dụ: bị lạm dụng, bạo hành nghiêm trọng kéo dài), lúc này việc reparenting cần được thực hiện dưới sự hướng dẫn của chuyên gia tâm lý hoặc trị liệu thần kinh để đảm bảo an toàn.

Framework 4C: Bốn trụ cột thần kinh để khởi tạo lại an toàn nội tại

1. Contain – Tạo khung an toàn để cảm xúc được chứa đựng

Một trong những nhu cầu chưa từng được đáp ứng đầy đủ khi còn nhỏ chính là được cảm xúc một cách trọn vẹn mà không bị trừng phạt hay làm lơ. Vì vậy, bước đầu tiên của reparenting không phải là “làm gì đó”, mà là tạo ra không gian đủ an toàn để cảm xúc được tồn tại mà không bị vội vàng sửa chữa.

Thực hành:

• Mỗi khi cảm xúc xuất hiện (giận, buồn, hụt hẫng…), dừng lại 1 phút để hỏi: “Cơ thể mình đang cảm thấy gì?” thay vì “Tại sao mình lại thế này?”

• Không phân tích, không lý giải – chỉ đơn thuần ghi nhận trạng thái thần kinh: nóng, lạnh, tim đập nhanh, co cứng, muốn rút lui… Gọi tên để làm dịu.

Bạn không cần phản ứng ngay. Chỉ cần giữ không gian cảm xúc đó không bị xua đuổi. Đây là bước đầu tiên để lập lại nền thần kinh an toàn.

2. Calm – Học lại cách làm dịu cơ thể như cha mẹ đáng lý đã từng làm

Nhiều người chưa từng được học cách soothe (xoa dịu) cảm xúc một cách sinh học. Không ai dạy bạn rằng: hơi thở, âm thanh, nhịp điệu, sự chạm... là ngôn ngữ chính của hệ thần kinh để cảm nhận an toàn. Trong khi lời nói thuộc về lý trí, cơ thể cần điều gì đó đơn giản và đều đặn hơn để được xoa dịu.

Thực hành:

Tạo micro-rituals hàng ngày:

• 30 giây áp tay lên tim mỗi sáng.

• 2 phút thở “physiological sigh” (hít vào hai lần, trước khi thở ra một lần) khi căng thẳng.

• Đi bộ 5 phút không mang theo điện thoại.

Những hành vi nhỏ lặp lại giúp hệ thần kinh tin tưởng rằng: “Bây giờ đã khác. Mình không còn bị bỏ rơi một mình trong cảm xúc nữa.”

3. Connect – Xây lại gắn bó nội tại qua giọng nói bên trong

Trẻ em cần được “nhìn thấy” và được “phản chiếu” – khi buồn, ai đó sẽ ôm và nói: “Mẹ biết con đang buồn lắm phải không?” Nếu trải nghiệm này bị thiếu hụt, hệ thống gắn bó (attachment system) sẽ rối loạn, dẫn đến các mô hình phản ứng phòng vệ (rút lui, đóng băng, quá phụ thuộc…).

Trong reparenting, chúng ta học cách trở thành người phản chiếu mới cho chính mình. Điều này không phải “tự kỷ ám thị”, mà là thiết lập lại âm thanh nền của tâm trí – để thay thế giọng nói phán xét bằng giọng nói nâng đỡ.

Thực hành:

• Mỗi khi gặp thất bại hoặc phản ứng cảm xúc mạnh, tự hỏi: “Nếu đây là con mình đang trải qua cảm giác này, mình sẽ nói gì?”

• Sau đó, nói lại điều đó cho chính mình – nhẹ nhàng, đủ nghe, như một thói quen.

Việc này không thay thế được cha mẹ ngày xưa, nhưng nó dần tạo nên một “giọng nói an toàn” bên trong – một internal secure base mới.

4. Commit – Cam kết thực hành nhỏ, đều đặn, lâu dài

Reparenting không cần bạn phải thay đổi cuộc đời trong một đêm. Nó chỉ cần bạn không bỏ rơi chính mình thêm một lần nữa.

Gợi ý thiết lập “hợp đồng an toàn” với bản thân:

• “Mỗi ngày, dù bận thế nào, tôi cũng dành 3 phút để quay về với cơ thể.”

• “Khi cảm thấy bị kích hoạt, tôi không vội phản ứng. Tôi thở 2 lần thật sâu.”

• “Khi phán xét bản thân, tôi sẽ dừng lại và nói: Mình đang làm tốt nhất có thể rồi.”

Bạn không cần làm hoàn hảo. Bạn chỉ cần làm lại – nhiều lần – với tình thương.

Lưu ý cuối cùng: Nếu bạn từng trải qua những chấn thương phức tạp (complex trauma), những trải nghiệm bị ngược đãi, bạo hành, hoặc lạm dụng trong thời gian dài, hãy biết rằng bạn không phải đối phó một mình. Hệ thần kinh từng bị tổn thương sâu sắc sẽ cần nhiều hơn sự tự lực – nó cần sự đồng hành an toàn từ chuyên gia được đào tạo về trauma. Reparenting trong trường hợp đó không thể là con đường đơn độc. Và bạn hoàn toàn xứng đáng nhận được sự hỗ trợ cần thiết.

Lời kết – Khi bạn học cách nuôi lại chính mình, bạn cũng đang học cách nuôi dưỡng một thế hệ mới

Reparenting không phải là hành trình để “sửa chữa” quá khứ – mà là cách bạn dần dần quay về với chính mình, với trái tim từng mong được nhìn thấy, được xoa dịu, được yêu thương mà không cần phải gồng mình lên để “xứng đáng”.

Nó cũng không phải là một dự án cá nhân ích kỷ. Bởi vì, trong quá trình học cách nâng đỡ bản thân, bạn đang dần trở thành một người có khả năng hiện diện – thật sự – trong mối quan hệ với người khác, đặc biệt là với những đứa trẻ quanh bạn.

Và rồi, có một điều kỳ diệu xảy ra:
Bạn bắt đầu phá vỡ chu kỳ tổn thương được truyền qua nhiều thế hệ.

Bạn không còn phản ứng theo những mô thức cũ – không còn để quá khứ của mình định hình tương lai của các con.
Bạn bắt đầu làm điều mà ngày xưa cha mẹ bạn – vì nhiều lý do – đã không thể làm.

Chúng ta không thể thay đổi những gì đã xảy ra. Nhưng chúng ta có thể học cách trả lời những tổn thương ấy – bằng một giọng nói khác, bằng một nhịp thở khác, bằng một sự hiện diện an toàn hơn..

Từ trải nghiệm này, tôi nhớ đến một thuật ngữ hiện đại xuất phát từ tiếng Hy Lạp cổ là "Olēka" (đọc là oh-lee-kuh): Cảm thức về việc rất ít ngày trong đời thực sự đọng lại thành kỷ niệm. Từng ngày trôi qua, chúng ta trải qua vô số khoảnh khắc làm cha mẹ: những buổi sáng vội vã chuẩn bị đồ ăn, những lần đưa đón con đi học, những giờ học bài cùng con, những chuyến đi chơi hay các trò chơi tại nhà... Nhưng lạ thay, phần lớn những khoảnh khắc ấy lại nhanh chóng tan biến trong tâm trí, như thể chúng chưa từng tồn tại.

Do đó, thường thì chỉ những khoảnh khắc đặc biệt - dù vui hay buồn, thăng hoa hay trắc trở - mới trở thành những "viên ngọc kỷ niệm" quý giá, và hành trình nuôi dạy mỗi đứa con là một chuỗi ngọc độc đáo, được kết lại từ những khoảnh khắc hiếm hoi ấy.

NGHỊCH LÝ CẢM NHẬN THỜI GIAN TRONG NHỮNG THÁNG NGÀY LÀM CHA MẸ

Có một nghịch lý trong cảm nhận về thời gian với con cái mà nhiều phụ huynh đã chia sẻ, và chính vợ chồng tôi cũng cảm nhận: "Từng đêm thì dài đằng đẵng, nhưng năm tháng lại trôi quá nhanh" [Night is long, but years are short]. Khi con còn nhỏ, những đêm thức trắng vì con sốt, những ngày đối phó với cơn ăn vạ nơi công cộng, hay những giờ kiên nhẫn đợi con ăn từng thìa cơm dường như kéo dài vô tận. Nhưng rồi bỗng một ngày, chúng ta nhận ra con đã lớn, và nhiều khoảnh khắc quý giá đã vụt qua mà không kịp nắm bắt.

Điều này cũng giống như đoạn John Koenig (2021) đã viết về cảm thức Olēka trong Bi sầu Mạc danh Tự điển [Dictionary of Obscure Sorrow] như sau: "Cuộc sống của bạn là một tập hợp những khoảnh khắc nổi bật. Một dòng thác những giây phút chồng chéo lên nhau, đổ ập vào bạn không theo trật tự nào cả… Bạn vùng vẫy trong mỗi phút giây: Hạnh phúc, đau khổ, lo lắng, sợ hãi… như thể khoảnh khắc đó là vĩnh hằng. Nhưng sự thật là, hầu hết cuộc đời đều bị lãng quên ngay lập tức, gần như ngay khi nó đang diễn ra. Có khả năng ngay cả một ngày như hôm nay cũng sẽ tuột khỏi tay bạn và tan biến vào quên lãng, bị dòng thời gian tẩy sạch”.

Vậy mà, trong vai trò một nhà giáo dục lẫn tham vấn tâm lý, tôi thường gặp những phụ huynh đang vật lộn với cảm giác tội lỗi - họ cảm thấy mình đã không đủ kiên nhẫn, không đủ hiện diện, không đủ yêu thương. Họ nhớ rõ những lúc nóng giận, những khoảnh khắc mệt mỏi, những ngày không có đủ năng lượng để chơi cùng con. Tất cả chồng chất thành những gánh nặng, thành cảm giác có lỗi triền miên, và bản thân tôi hay bạn cũng có lúc rơi vào vòng xoáy đó.

Tôi muốn bạn biết rằng: Đó chẳng qua là thiên kiến "thiên vị tiêu cực" (negativity bias) - xu hướng tâm lý khiến chúng ta ghi nhớ những trải nghiệm tiêu cực rõ ràng và sâu sắc hơn những điều tích cực.

Có một thực tế khác là, với đa số đứa trẻ, những “viên ngọc kỷ niệm” chúng mang theo suốt đời lại thường là những khoảnh khắc mà cha mẹ không ngờ tới. Có thể đó là lần ba kể câu chuyện ngủ ngon đặc biệt, hay buổi chiều mẹ nghỉ phép để đón con sớm, hay đơn giản là cảm giác an toàn khi được nằm giữa ba mẹ sau một cơn ác mộng.

KỶ NIỆM - NHỮNG VIÊN NGỌC ĐƯỢC THỜI GIAN CHỌN LỌC

Một người cha đã chuẩn bị hàng trăm bữa trưa cho con gái trong suốt những năm học phổ thông đã rất ngạc nhiên khi nhiều năm sau đó, cô bé chỉ nhớ những mẩu giấy nhắn mà ông thỉnh thoảng kẹp vào hộp cơm. Việc làm bữa trưa hàng ngày đã tan biến khỏi ký ức, nhưng những khoảnh khắc kết nối đặc biệt đó đã trở thành những kỷ niệm quan trọng định hình mối quan hệ của họ.

Kỷ niệm là ký ức gắn liền với cảm xúc. Những khoảnh khắc có sự kết nối cảm xúc sâu sắc - dù là niềm vui, nỗi buồn, hay sự ngạc nhiên - sẽ in đậm trong tâm trí lâu hơn những sinh hoạt thường ngày. Đứa trẻ có thể không nhớ bữa cơm nào mẹ nấu ngon nhất, nhưng sẽ nhớ mãi lần mẹ để nó phụ làm bánh dù bột bay tứ tung khắp nhà bếp.

Tôi thường gọi những kỷ niệm này là "những viên ngọc được thời gian chọn lọc" - không phải ngọc thô, mà là những viên ngọc đã được tháng năm mài giũa, làm sáng lên theo những cách riêng của nó. Nhiều khoảnh khắc tưởng chừng khó khăn khi đang trải qua, về sau lại trở thành những câu chuyện gia đình đầy ý nghĩa, và đôi khi còn mang theo tiếng cười.

Tôi vẫn nhớ những đêm dài con trai đầu lòng của tôi khó ngủ, khi cả tôi và vợ kiệt sức, tưởng chừng đêm sẽ không bao giờ kết thúc. Lúc đó, vợ tôi đã gửi cho tôi câu thơ: "Từng đêm thì dài đằng đẵng, nhưng năm tháng lại quá ngắn ngủi." Câu thơ đơn giản ấy đã mang đến cho tôi một sự bình an kỳ lạ. Và giờ đây, nhìn lại, những đêm dài ấy đã trở thành những viên ngọc quý trong chuỗi ngọc kỷ niệm của chúng tôi về con.

NGHỆ THUẬT BIẾN NHỮNG NGÀY THƯỜNG THÀNH VIÊN NGỌC KỶ NIỆM

Tôi tin rằng, làm cha mẹ là một hành trình nghệ thuật với đầy đủ thăng trầm và rất nhiều chất liệu cả trải nghiệm, trí tuệ, lẫn cảm xúc. Vậy làm thế nào để chúng ta có thể chủ động tạo nên những viên ngọc kỷ niệm cho con và cho chính mình? Tôi xin chia sẻ một vài suy nghĩ từ trải nghiệm cá nhân và chuyên môn của mình:

1. Thực hành hiện diện trọn vẹn

Có những ngày tôi về nhà, tâm trí vẫn còn vướng bận với công việc. Nhưng tôi nhận ra rằng: sự hiện diện một nửa không thể tạo nên viên ngọc kỷ niệm nào cả. Thay vào đó, tôi cố gắng dành ra ít nhất 15-20 phút "thời gian chất lượng cao" mỗi ngày - khoảng thời gian mà điện thoại được tắt, công việc được gác lại, và tôi hoàn toàn hiện diện với con. Đôi khi chỉ là đọc sách cùng nhau, lắng nghe con kể về ngày hôm nay, hay đơn giản là cùng chơi xếp hình, trốn tìm, hay đi dạo ngắm trăng, sao, và máy bay.

2. Tạo những nghi thức gia đình nhỏ

Các nghiên cứu tâm lý học cho thấy nghi thức và thói quen gia đình có tác động sâu sắc đến cảm giác an toàn và kết nối của trẻ. Một số gia đình mà tôi biết có những nghi thức nhỏ như "giờ kể chuyện" trước khi ngủ, "ngày thứ Bảy làm bánh" hay "buổi sáng Chủ nhật đi dạo công viên". Những nghi thức này tạo nên một cảm giác liên tục và ổn định trong dòng thời gian, đồng thời cũng trở thành những viên ngọc kỷ niệm độc đáo.

3. Ghi lại để không quên

Một trong những thực hành tôi trân quý nhất là viết nhật ký về hành trình làm cha mẹ. Không cần phải dài dòng hay văn chương - đôi khi chỉ là vài dòng ghi chép về một câu nói đáng yêu của con, một khoảnh khắc đặc biệt, hay thậm chí một thách thức mà chúng tôi đã vượt qua cùng nhau. Những trang nhật ký này đã trở thành kho báu vô giá, giúp tôi nhớ lại nhiều viên ngọc kỷ niệm đã bị lãng quên trong nhịp sống hối hả.

4. Nuôi dưỡng lòng trắc ẩn với chính mình

Làm cha mẹ, chúng ta dễ rơi vào vòng xoáy của sự hoàn hảo và tự phê phán. Tôi đã học được rằng lòng tự trắc ẩn là nền tảng quan trọng nhất khi đi qua "những đêm dài" của việc nuôi dạy con. Khi chúng ta biết tha thứ cho bản thân những lúc mệt mỏi, những lúc phản ứng không như ý, chúng ta cũng đang dạy con một bài học quý giá về lòng nhân ái và sự chấp nhận.

LỜI KẾT: XÂU “CHUỖI NGỌC KỶ NIỆM”

Mỗi đứa trẻ là một hành trình hoàn toàn khác biệt. “Chuỗi ngọc kỷ niệm” mà chúng ta tạo nên với đứa con đầu lòng sẽ khác với đứa con thứ hai, thứ ba. Mỗi viên ngọc mang một sắc màu, một hình dáng, một câu chuyện riêng.

Và có lẽ điều kỳ diệu nhất của việc làm cha mẹ không phải là chúng ta có thể tạo nên bao nhiêu “viên ngọc kỷ niệm”, mà là cách chúng ta xâu chuỗi chúng lại với nhau - tạo nên một câu chuyện mạch lạc, một dòng chảy ý nghĩa xuyên suốt tiến trình trưởng thành của con.

Khi nhìn lại “chuỗi ngọc kỷ niệm” của chính mình, tôi nhận ra rằng: giá trị không nằm ở sự hoàn hảo của từng viên ngọc, mà ở cách chúng cùng tồn tại, phản chiếu ánh sáng lẫn nhau, và kể một câu chuyện trọn vẹn về tình yêu vô điều kiện.

Tôi hy vọng rằng, qua những chia sẻ này, mỗi bậc cha mẹ sẽ nhìn nhận hành trình của mình với một góc nhìn trắc ẩn hơn - thấy được rằng mỗi ngày, dù khó khăn hay bình thường, đều có tiềm năng trở thành một viên ngọc quý trong “chuỗi ngọc kỷ niệm” mà bạn và con cùng tạo nên.

Mong bạn có thể chia sẻ với tôi dưới comment: Viên ngọc kỷ niệm nào trong hành trình làm cha mẹ của bạn sáng lên rõ nhất khi nhìn lại? Và bạn đang tạo nên những viên ngọc kỷ niệm mới như thế nào cho con và cho chính mình?

Lương Dũng Nhân, M.Ed, PCC.

Tôi vẫn nhớ cảm giác khi con trai tôi – lúc đó mới 3 tuổi – làm đổ vỡ một món đồ trong nhà. Phản ứng đầu tiên trong tôi không phải là sự lo lắng về độ nguy hiểm của mảnh vỡ, mà là một cơn giận khó hiểu. Từ đâu đó trong tôi, một giọng nói vang lên:

"Con đã làm hỏng nó rồi! Con không biết cẩn thận à?"

Những lời nói không hề thuộc về tôi, mà là tiếng vọng từ ký ức tuổi thơ xa xôi.

Khoảnh khắc ấy, tôi chợt thấy mình không chỉ đang đối diện với đứa con 3 tuổi của mình, mà còn với một phiên bản nhỏ bé của chính mình – đứa trẻ từng run rẩy trước những đổ vỡ do mình gây ra và những phản ứng sau đó của người lớn. Tôi đã dừng lại, hít thở sâu, cho phép dòng cảm xúc trôi qua, rồi từ tốn nói: "Không sao đâu con, chúng ta cùng dọn nhé."

Đó là một trong vô vàn khoảnh khắc tôi nhận ra: nuôi dạy con không chỉ là hành trình giúp một sinh linh nhỏ trưởng thành, mà còn là cơ hội để chữa lành những vết thương từ tuổi thơ của chính mình.

GƯƠNG PHẢN CHIẾU TÂM HỒN

Có lẽ bạn đã từng trải qua những khoảnh khắc tương tự – khi bỗng nhiên nhận ra mình đang nói chính xác những câu từng nghe từ cha mẹ, hoặc đang phản ứng theo cách mà bản thân từng thề sẽ không bao giờ đối xử với con mình như vậy. Đó không phải là sự trùng hợp ngẫu nhiên. Đó là bằng chứng cho thấy: con cái là tấm gương phản chiếu rõ nét nhất về quá khứ, quan niệm, và cả những vết thương chưa lành của chúng ta.

Trong tâm lý học, hiện tượng này được gọi là "tính di truyền xã hội" (social heredity) – quá trình truyền những mô thức ứng xử (behavior patterns) và cấu trúc tâm lý (schemata) từ thế hệ này sang thế hệ khác, thường diễn ra một cách vô thức (Fraiberg, Adelson, & Shapiro, 1975). Cấu trúc tâm lý, hay schema, là những khuôn mẫu tư duy và cảm xúc hình thành từ thời thơ ấu, đóng vai trò như những "kịch bản" qua đó chúng ta nhìn nhận và phản ứng với thế giới (Young, Klosko, & Weishaar, 2003).

Nhà tâm lý học Alice Miller (1979) đã từng viết trong cuốn "The Drama of the Gifted Child" (Bi kịch của đứa trẻ tài năng) rằng: "Cách duy nhất để thoát khỏi vòng luẩn quẩn của việc truyền lại những tổn thương là nhìn nhận và cảm nhận nỗi đau của chính mình."

Quả thực, mỗi khi con làm điều gì đó chạm đến nỗi đau chưa được chữa lành trong ta, đó chính là cơ hội để ta nhận diện và quay về chăm sóc vết thương của chính mình. Những khoảnh khắc này được gọi là "điểm kích hoạt" (triggering points) – thời điểm mà phản ứng cảm xúc của ta vượt quá mức cân xứng với tình huống hiện tại, báo hiệu rằng có điều gì đó sâu xa hơn đang được đánh thức (Siegel & Bryson, 2020).

Bạn đã từng có phản ứng với con mà sau đó tự hỏi: "Phản ứng này đến từ đâu?" hoặc "Mình đang nói giống như ai vậy?" Những khoảnh khắc đó đã dạy bạn điều gì về chính mình?

HÀNH TRÌNH SONG HÀNH THEO TỪNG GIAI ĐOẠN PHÁT TRIỂN

Khi nghiên cứu về 8 giai đoạn phát triển tâm lý của Erik Erikson và đặc biệt là chuẩn bị cho bài nói chuyện về "Ba mẹ - Hành trình đời người cùng con" nhân ngày 8/3 tại Hệ thống Giáo dục ATY, tôi càng thấy rõ sự song hành kỳ diệu giữa hành trình phát triển của con và hành trình chữa lành của ba mẹ.

1. Giai đoạn sơ sinh: Niềm tin và hy vọng (0-1 tuổi)

Ở con: Đây là giai đoạn xây dựng niềm tin cơ bản vào thế giới. Mỗi lần con khóc và được đáp ứng, con xây dựng niềm tin rằng "thế giới này an toàn, và có người luôn đáp ứng nhu cầu của mình".

Ở ba mẹ: Đây là thời điểm xây dựng niềm tin vào bản năng làm cha mẹ của mình. Ba mẹ học cách đọc hiểu tín hiệu từ con và tin tưởng vào khả năng đáp ứng những nhu cầu của con.

Cơ hội chữa lành: Những đêm thức trắng, những khoảnh khắc bối rối trước tiếng khóc không dứt của con có thể khơi dậy những cảm giác bất lực, không được đáp ứng từ chính tuổi thơ của ba mẹ. Đây là cơ hội để nhận diện và chữa lành vết thương liên quan đến quan niệm căn bản về thế giới và sự gắn bó an toàn.

Tôi còn nhớ những đêm đầu tiên với con trai, khi cảm giác bất lực và lo sợ xen lẫn với trách nhiệm thiêng liêng. Tôi đã phải học cách tin vào bản năng của mình, vào khả năng đọc hiểu những tín hiệu từ con, vào sức mạnh của tình yêu vô điều kiện. Và trong quá trình đó, tôi cũng đang hàn gắn những mảnh vỡ của niềm tin nguyên thuỷ từ chính tuổi thơ của mình.

2. Giai đoạn tập đi: Tự chủ và quyền tự quyết (1-3 tuổi)

Ở con: Con bắt đầu muốn tự làm mọi thứ "Con tự làm!" trở thành câu cửa miệng. Từng bước nhỏ hướng đến sự độc lập, từ cầm thìa ăn đến mặc quần áo, là những viên gạch đầu tiên xây dựng lòng tự trọng và khả năng tự lập.

Ở ba mẹ: Ba mẹ phải liên tục cân bằng giữa bảo vệ và trao quyền cho con. Đây là thời điểm đối diện với câu hỏi: "Mình có đang quá kiểm soát không? Vì sao mình khó buông tay đến vậy?"

Cơ hội chữa lành: Lý thuyết của Deci và Ryan về Thuyết Tự quyết (Self-Determination Theory) chỉ ra rằng nhu cầu tự chủ là một trong ba nhu cầu tâm lý cơ bản của con người. Khi ba mẹ tạo không gian an toàn cho con thử nghiệm, họ cũng đang chữa lành khía cạnh tự chủ của chính mình.

Tôi đã từng bắt gặp mình muốn làm thay con tất cả mọi việc – không phải vì con không làm được, mà vì tôi không chịu được cảm giác chờ đợi, sự lộn xộn, hay nguy cơ con sẽ làm hỏng. Nhưng sâu thẳm bên trong, đó là nỗi sợ thất bại – không phải của con, mà của chính tôi. Học cách để con tự lập cũng là lúc tôi học cách trao quyền tự quyết cho chính mình - một đứa trẻ từng khao khát được thử và được sai trong quá khứ.

3. Giai đoạn tiền học đường: Chủ động và mục đích (3-5 tuổi)

Ở con: Con bắt đầu thể hiện sáng kiến, đặt vô vàn câu hỏi "tại sao", và muốn khám phá mọi thứ. Đây là giai đoạn phát triển trí tưởng tượng và khả năng sáng tạo.

Ở ba mẹ: Ba mẹ đối diện với thử thách mới: làm sao để khuyến khích sự tò mò của con mà không quá lo lắng về an toàn? Làm sao để trả lời hàng trăm câu "tại sao" một ngày mà không mất kiên nhẫn?

Cơ hội chữa lành: Nhiều phụ huynh bắt đầu nhận ra mình đang lặp lại những câu nói của cha mẹ mình: "Đừng hỏi nữa!", "Vì ba/mẹ nói vậy!"... Đây là thời điểm để xem xét: Liệu mình có đang kìm hãm sự chủ động, khám phá của con giống như mình từng bị kìm hãm không?

4. Giai đoạn tiểu học: Siêng năng và năng lực (6-11 tuổi)

Ở con: Con so sánh mình với bạn bè, học cách làm việc chăm chỉ, hoàn thành nhiệm vụ, và cảm nhận niềm vui khi được công nhận. Đây là thời kỳ xây dựng khả năng siêng năng và cảm giác thành thạo.

Ở ba mẹ: Ba mẹ chuyển từ vai trò người chăm sóc sang người hướng dẫn. Thử thách ở đây là cân bằng giữa kỳ vọng và chấp nhận, giữa thúc đẩy con phát triển và để con tự định nghĩa "thành công" theo cách riêng.

Cơ hội chữa lành: Carol Dweck (2006) trong nghiên cứu về tâm thái cầu tiến (growth mindset) đã phát hiện rằng cách chúng ta phản hồi với thành công và thất bại của con ảnh hưởng sâu sắc đến cách con nhìn nhận khả năng của mình. Khi khuyến khích con tập trung vào nỗ lực thay vì kết quả, ba mẹ cũng đang chữa lành nỗi sợ thất bại và việc gắn kết giá trị bản thân với thành tích của chính mình.

5. Giai đoạn vị thành niên: Xây dựng căn tính (12-18 tuổi)

Ở con: Con tìm kiếm và xác lập căn tính riêng, thử nghiệm nhiều vai trò xã hội, và tự hỏi "Mình là ai?" và "Mình thuộc về đâu?". Con có thể bắt đầu chống đối gia đình, có những quan điểm và lựa chọn khác biệt.

Ở ba mẹ: Ba mẹ học cách buông tay, chấp nhận con đang trưởng thành. Đây là giai đoạn phải phân biệt giữa "muốn tốt cho con" hay "muốn an tâm cho mình".

Cơ hội chữa lành: Khi con đòi hỏi quyền tự quyết và có những lựa chọn khác với mong đợi của gia đình, nhiều ba mẹ cảm thấy bị từ chối, thất vọng, thậm chí tức giận. Đây là thời điểm để tự hỏi: "Phản ứng này của mình đến từ đâu? Có phải mình đang lo sợ con mình lặp lại sai lầm của mình, hay đi con đường mà mình từng không dám đi?"

Con tôi thì chưa tới giai đoạn này, nhưng gần 20 năm nay, tôi đã đồng hành cùng rất nhiều phụ huynh có con tuổi Teen. Một trong những câu hỏi hữu ích nhất tôi thường đặt ra cho các ba mẹ là: "Khi con phản kháng, điều gì thực sự khiến anh chị khó chịu – việc con không nghe lời, hay việc anh chị cảm thấy bị từ chối, không được tôn trọng như cách mình từng cảm thấy trong quá khứ?"

Có lẽ, mỗi mâu thuẫn với con cũng là cơ hội để ta nhìn lại những "vết sẹo tâm hồn" của mình.

Con bạn đang ở giai đoạn phát triển nào? Những thử thách trong giai đoạn này đã đánh thức những ký ức, cảm xúc hay vết thương nào từ tuổi thơ của bạn?

NHẬN DIỆN VÀ CHUYỂN HOÁ CÁC MÔ THỨC ỨNG XỬ

Tiến sĩ Dan Siegel, nhà thần kinh học và là tác giả của nhiều cuốn sách về nuôi dạy con, đã phát triển khái niệm "chánh niệm trong tương giao" (interpersonal mindfulness) – khả năng quan sát trọn vẹn phản ứng thân-tâm chân thực của mình trong các mối tương giao, đặc biệt là khi bị kích hoạt về mặt cảm xúc (Siegel & Bryson, 2020).

Theo Siegel, để phá vỡ vòng lặp của các mô thức phản ứng tiêu cực, trước hết chúng ta cần nhận diện "sự khởi phát" - thời điểm bắt đầu của phản ứng cảm xúc. Các bạn có thể vận dụng công thức "Tạm dừng - Quan sát - Phản ánh - Đáp ứng" (Pause - Notice - Reflect - Respond) để chuyển từ phản ứng tự động sang đáp ứng có chủ ý.

Chuyển hoá (transformation) là cốt lõi trong triết lý giáo dục của tôi. Điều kỳ diệu là: khi ta đồng hành cùng con trên hành trình trưởng thành, ta cũng đang chuyển hoá chính mình.

Có một câu chuyện tôi rất tâm đắc về một người mẹ tôi tư vấn hơn một năm trước. Chị chia sẻ rằng con trai 10 tuổi của chị thường xuyên nổi cáu khi chơi game mà bị thua, thậm chí ném máy chơi game xuống đất. Ban đầu, chị cảm thấy vô cùng bực bội, tiếc của, và thường quát mắng con. Nhưng khi tôi gợi ý chị nhìn sâu vào cảm xúc của mình, chị nhận ra rằng sự giận dữ của con đã chạm đến nỗi sợ sâu thẳm trong chị: sợ người khác đánh giá mình là mẹ không tốt, sợ con mình sẽ không kiểm soát được cảm xúc như cách chị đã từng chứng kiến ở cha mình.

Nhận thức này đã mở ra một hành trình chữa lành cho cả chị và con. Thay vì quát mắng, chị bắt đầu ngồi xuống bên con, thừa nhận cảm xúc thất vọng là bình thường, và cùng con tìm cách đối mặt với nó. Chị chia sẻ: "Mẹ hiểu cảm giác thua cuộc thật khó chịu. Mẹ cũng từng cảm thấy như vậy. Chúng ta có thể làm gì để cảm thấy đỡ hơn khi thua cuộc nhỉ?"

Điều đáng kinh ngạc là không chỉ con trai chị dần điều hoà được cảm xúc tốt hơn, mà chính chị cũng thấy mình bình tĩnh hơn trong nhiều tình huống căng thẳng khác. Chị nhận ra rằng bằng cách chấp nhận cảm xúc của con, chị cũng đang học cách chấp nhận cảm xúc của chính mình - điều mà chị hiếm khi được trải nghiệm khi còn nhỏ.

Câu chuyện này minh hoạ khái niệm "tái lập tương quan cha mẹ" (limited reparenting) từ Liệu pháp Cấu trúc Tâm lý (Schema Therapy) - quá trình trở thành người cha/mẹ yêu thương, hỗ trợ cho chính mình thông qua cách ta đối xử với con mình (Young et al., 2003).

Bạn có nhận ra mình đang phản ứng với con theo cách mà cha mẹ đã từng phản ứng với bạn không? Nếu có thể nói chuyện với "đứa trẻ bên trong" của mình, bạn sẽ nói gì để an ủi và chữa lành cho nó?

BA BƯỚC ĐƠN GIẢN ĐỂ CHỮA LÀNH MÌNH TRONG NUÔI DẠY CON

Qua quá trình làm việc với nhiều cha mẹ, tôi đúc kết ba bước đơn giản giúp hành trình nuôi dạy con trở thành hành trình chữa lành cho chính mình, xin gửi tặng đến các mẹ (và cả các ba) như món quà 8/3 năm nay:

1. NHẬN DIỆN "THỜI KHẮC KÍCH HOẠT"

Lý thuyết nền tảng: Khái niệm "kích hoạt" (triggering) trong tâm lý học mô tả khoảnh khắc một sự kiện hiện tại khơi dậy phản ứng cảm xúc mạnh mẽ liên quan đến ký ức hay trải nghiệm trong quá khứ (Van der Kolk, 2014). Những phản ứng này thường không cân xứng với tình huống hiện tại và báo hiệu rằng có một vết thương cảm xúc đang được đánh thức.

Cách thực hành:

• Lưu ý những khoảnh khắc bạn phản ứng quá mức với con – khi bạn cảm thấy giận dữ, thất vọng, tổn thương hay lo lắng một cách dữ dội.

• Chú ý đến cảm giác trong cơ thể: tim đập nhanh, hơi thở gấp, cảm giác nóng ran hoặc tê cứng... Đây là những dấu hiệu của phản ứng "chiến-biến-chết điếng" (fight-flight-freeze response).

• Hãy tự hỏi: "Điều gì thực sự làm mình khó chịu trong tình huống này? Cảm giác này có quen thuộc không? Mình đã từng trải qua cảm giác tương tự khi nào trong quá khứ?"

Ví dụ thực tế: Một người cha cảm thấy tức giận không kiểm soát được khi con trai liên tục trễ hẹn. Khi nhìn sâu vào phản ứng của mình, anh nhận ra cảm giác này gợi nhớ đến việc bị bỏ rơi và không được tôn trọng bởi người cha thường xuyên thất hứa của mình. Nhận thức này giúp anh hiểu rằng cơn giận của mình có phần không tương xứng với hành vi của con.

2. TÁCH BIỆT QUÁ KHỨ VÀ HIỆN TẠI

Lý thuyết nền tảng: Khái niệm "hợp nhất thời gian" (time collapse) trong tâm lý học chấn thương mô tả hiện tượng khi ký ức quá khứ và trải nghiệm hiện tại trộn lẫn vào nhau, khiến chúng ta phản ứng với hiện tại như thể đang sống lại quá khứ (Ogden, Minton, & Pain, 2006). Để chữa lành, chúng ta cần tạo ra khoảng cách giữa quá khứ và hiện tại.

Cách thực hành:

• Khi nhận ra mình đang bị kích hoạt, hãy dừng lại, cảm nhận các diễn biến cơ thể bằng những cảm giác thật sự cụ thể, và nhắc nhở bản thân: "Đây là con mình, không phải mình. Đây là hiện tại, không phải quá khứ."

• Đặt tay lên trái tim, hít thở sâu, và tự nhủ: "Tôi an toàn. Tôi là người trưởng thành. Tôi có toàn quyền lựa chọn cách phản ứng lành mạnh và khôn ngoan."

• Tạo "neo" cho hiện tại bằng cách quan sát môi trường xung quanh và ghi nhận 5 điều bạn có thể nhìn thấy, 4 điều bạn có thể sờ chạm, 3 điều bạn có thể nghe, 2 điều bạn có thể ngửi, và 1 điều bạn có thể nếm.

Ví dụ thực tế: Một người mẹ cảm thấy vô cùng lo lắng khi con gái mắc lỗi trong một bài kiểm tra toán. Khi nhận thấy nhịp tim tăng nhanh và cảm giác nóng ran trên má, chị dừng lại, hít thở sâu và nhắc nhở bản thân: "Đây là con mình, không phải mình. Con được phép mắc lỗi. Một bài kiểm tra không quyết định tương lai của con." Điều này giúp chị tránh được việc truyền nỗi lo âu về thành tích học tập - vốn là vết thương thời thơ ấu của chính chị - sang con gái.

3. TẠO KHÔNG GIAN CHO SỰ CHỮA LÀNH

Lý thuyết nền tảng: Tiến trình chữa lành đòi hỏi chúng ta không chỉ nhận diện vết thương, mà còn phải tái trải nghiệm nó trong một bối cảnh an toàn và hỗ trợ. Đây là nguyên lý cốt lõi của nhiều phương pháp trị liệu hiện đại, từ Liệu pháp Tập trung vào Cảm xúc (Emotion-Focused Therapy) đến Liệu pháp Tích hợp Hệ thống Nội tâm (Internal Family Systems Therapy).

Cách thực hành:

• Dành thời gian "đối thoại" với nội tâm của mình - những ý tưởng đến từ những vết thương cũ mà giờ đây đang được kích hoạt lại.

• Viết một lá thư cho chính mình thời còn nhỏ, trong đó mình tự nói với mình những điều mà bạn đã từng khao khát được nghe từ cha mẹ: Sự công nhận, sự bao dung…

• Tìm đến các nhóm hỗ trợ, nơi bạn có thể chia sẻ trải nghiệm và cảm xúc trong một không gian an toàn.

• Cân nhắc tìm kiếm sự hỗ trợ chuyên nghiệp nếu bạn nhận thấy vết thương quá khứ đang ảnh hưởng nghiêm trọng đến khả năng làm cha mẹ của mình.

Ví dụ thực tế: Một người cha nhận ra mình thường xuyên cảm thấy bực bội và khó chịu khi con trai thể hiện sự yếu đuối hoặc khóc. Anh bắt đầu viết nhật ký về những khoảnh khắc này và dần nhận ra rằng chúng liên quan đến cách anh đã bị dạy rằng "đàn ông không được khóc" khi còn nhỏ. Anh viết một lá thư cho "cậu bé" mình: "Con được phép có cảm xúc. Con được phép yếu đuối. Con vẫn đáng được yêu thương và tôn trọng khi con thể hiện mọi cảm xúc của mình." Quá trình này giúp anh dần chấp nhận nhiều hơn cả cảm xúc của con trai và của chính mình.

Bạn đã thử nghiệm bước nào trong ba bước trên? Trải nghiệm của bạn như thế nào? Điều gì có vẻ khó khăn nhất khi thực hành những bước này?

TRUYỀN THỐNG VÀ VĂN HOÁ TRONG HÀNH TRÌNH CHỮA LÀNH

Trải nghiệm làm cha mẹ không “tồn tại trong chân không”. Nó được hình thành và ảnh hưởng sâu sắc bởi bối cảnh văn hoá, kinh tế và xã hội. Mỗi nền văn hoá có những kỳ vọng, chuẩn mực và thực hành nuôi dạy con khác nhau, có thể tạo ra cả cơ hội lẫn thách thức trong hành trình chữa lành của ba mẹ.

Trong bối cảnh Việt Nam, các giá trị truyền thống như hiếu thảo, tôn trọng người lớn tuổi, và kỳ vọng cao về thành tích học tập có thể tạo ra những áp lực đặc thù cho cả ba mẹ và con cái. Nhiều bậc cha mẹ Việt Nam hiện đại đang phải cân bằng giữa những giá trị truyền thống họ được nuôi dưỡng và những phương pháp nuôi dạy con hiện đại họ tiếp cận.

Hơn nữa, nhiều ba mẹ thuộc thế hệ X và Millennials ở Việt Nam đã trưởng thành trong giai đoạn đất nước có nhiều biến động về kinh tế và xã hội. Họ có thể mang những vết thương liên quan đến sự thiếu thốn vật chất, áp lực thành tích, hoặc sự vắng mặt của cha mẹ do điều kiện kinh tế. Những trải nghiệm này có thể ảnh hưởng sâu sắc đến cách họ nuôi dạy con cái ngày nay. Ý thức được điều này giúp mỗi người chúng ta cũng có thể bao dung với chính mình hơn và kiên nhẫn hơn trên hành trình chuyển hoá của chính mình và đồng hành cùng con.

TỪ VẾT THƯƠNG ĐẾN TUỆ GIÁC

Nhà tâm lý học Carl Jung từng nói: "Trừ phi bạn nhận thức rõ về tiềm thức của mình, nó sẽ chi phối đời bạn, và bạn gọi đó là Số phận" (Until you make the unconscious conscious, it will direct your life, and you will call it fate). Nuôi dạy con với vô vàn tương tác đa dạng là một cơ hội quý giá để ta đối diện và chuyển hoá những gì đang ẩn sâu trong tiềm thức của chính mình.

Khi nhìn lại hành trình nuôi dạy con của mình và các phụ huynh mình tư vấn, tôi thấy rõ: những thử thách lớn nhất cũng chính là những cơ hội lớn nhất để trưởng thành. Mỗi khi con làm điều gì đó chạm đến nỗi đau hay nỗi sợ sâu thẳm trong tôi, đó không phải là sự trừng phạt, mà là lời mời gọi để tôi nhìn lại, ôm ấp và chữa lành cho chính mình.

Và điều kỳ diệu là: khi ta chữa lành cho mình, ta cũng đang phá vỡ vòng lặp của nỗi đau qua các thế hệ. Như một dòng sông được thanh lọc từ thượng nguồn, ta không chỉ mang lại sự bình an cho mình, mà còn cho con cái và cả những thế hệ mai sau.

Nuôi dạy con không phải là một cuộc hành trình hoàn hảo. Nó đầy những vấp ngã, những phút giây yếu đuối và cả những giọt nước mắt. Nhưng mỗi khi ta dừng lại, nhìn nhận nỗi đau của mình với lòng trắc ẩn, và chọn một cách khác để đáp lại – ta đang viết lại câu chuyện không chỉ cho con, mà còn cho chính mình.

Và có lẽ, đó chính là món quà lớn nhất mà việc làm cha mẹ mang lại: cơ hội để ta trở thành phiên bản được phục nguyên và trọn vẹn nhất của chính mình.

Bạn đã từng có những khoảnh khắc nhận ra mình đang phản ứng không phải từ vị trí của một người cha/mẹ trưởng thành, mà từ những vết thương tuổi thơ của chính mình? Hãy chia sẻ trải nghiệm này và cùng nhau chiêm nghiệm về hành trình nuôi dạy con như một cơ hội để chữa lành.

Lương Dũng Nhân, M.Ed., PCC.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Deci, E. L., & Ryan, R. M. (2000). The "what" and "why" of goal pursuits: Human needs and the self-determination of behavior. Psychological Inquiry, 11(4), 227-268.

2. Dweck, C. S. (2006). Mindset: The new psychology of success. Random House.

3. Fraiberg, S., Adelson, E., & Shapiro, V. (1975). Ghosts in the nursery: A psychoanalytic approach to the problems of impaired infant-mother relationships. Journal of the American Academy of Child Psychiatry, 14(3), 387-421.

4. Miller, A. (1979). The drama of the gifted child. Basic Books.

5. Ogden, P., Minton, K., & Pain, C. (2006). Trauma and the body: A sensorimotor approach to psychotherapy. W.W. Norton.

6. Siegel, D. J., & Bryson, T. P. (2020). The power of showing up: How parental presence shapes who our kids become and how their brains get wired. Ballantine Books.

7. Van der Kolk, B. (2014). The body keeps the score: Brain, mind, and body in the healing of trauma. Viking.

8. Young, J. E., Klosko, J. S., & Weishaar, M. E. (2003). Schema therapy: A practitioner's guide. Guilford Press.

—

Một số chương trình tôi tham gia nghiên cứu nội dung và giảng dạy, có thể giúp bạn chuyển hoá bản thân hiệu quả hơn:

1. Chương trình học tập chủ động trọn năm Mind Mastery 365 giúp bạn làm chủ tâm trí và hình thành 12 đặc điểm Tâm lý học Tích cực rất hữu ích trong cuộc sống. Thông tin tại ĐÂY.

2. Chương trình Tâm lý học Chuyển hoá cùng Tiến sĩ Lê Nguyên Phương với hình thức học tập qua trải nghiệm - chiêm nghiệm dựa trên Tâm lý học, các nguyên lý Tham vấn Tâm lý và Thiền tập. Thông tin tại ĐÂY.