CHẮP CÁNH: TRẢ ĐỜI CON CHO CON, TRẢ ĐỜI MÌNH CHO CHÍNH MÌNH
Chắp cánh cho con cái tiến tới vùng trời tự do
Tôi vẫn nhớ câu mình bật ra trong buổi tổng kết Parenting Summit 2025 năm ngoái với hơn 1000 phụ huynh quan tâm đến nuôi dạy con rằng: “Hãy trả cuộc đời con cho con, và trả cuộc đời mình cho chính mình. Khi cha mẹ biết sống trọn vẹn đời mình, con mới thấy được cách và biết sống trọn vẹn đời con.”
Đây cũng chính là tinh thần của Allowing - chữ A cuối cùng trong hành trình 5A (Attention - Acceptance - Appreciation - Affection - Allowing) của nhà tâm lý học David Richo (2008) mà tôi trình bày trong chuỗi Podcast Yêu Lành mùa 5.
Allowing thường được dịch là “cho phép”, nhưng tôi không thích từ này vì nó vẫn có sự phân định trên dưới, vẫn có quyền lực bất cân xứng từ người cấp phép đến người được phép. Nếu dịch thoát nghĩa, tôi chọn từ “chắp cánh”: Chắp cánh cho con cái tiến tới vùng trời tự do, nhưng vẫn biết mình có một tổ ấm để quay về.
Và trước khi đi sâu vào Allowing, tôi mời bạn dừng lại một chút để suy ngẫm về cách bản thân đang nhìn nhận về con. Chúng ta rất yêu thương con, rất mong muốn điều tốt đẹp đến cho con, nhưng rồi chúng ta có những lo lắng, sợ hãi - chủ yếu đến từ các kinh nghiệm và mô thức quá khứ. Hãy soi xét thật sâu với từng quyết định: Mình đang muốn tốt cho con, hay mình đang muốn an tâm cho mình?
I. TÌM ĐIỂM TƯƠNG XỨNG, KHÔNG PHẢI ĐIỂM CÂN BẰNG
Nhiều cha mẹ rất hay hỏi: “Nên nghiêm khắc hay cho con được tự do?”
Thực ra, theo tôi thì không có điểm cố định nào cả. Đây là một phổ lựa chọn mà cha mẹ cần tự do di chuyển trên đó, tùy theo mức độ trưởng thành của con tương quan với tình huống hiện tại. Trên hành trình lớn lên, con sẽ càng ngày càng cần nhiều tự do hơn.
Nhưng cũng cần lưu ý, nếu một đứa trẻ bị “ném vào” không gian tự do quá rộng khi chưa sẵn sàng, con sẽ khủng hoảng và có cảm giác bơ vơ. Đôi khi con giải mã điều đó là “sự bỏ mặc”. Ngược lại, nếu giới hạn quá mức, con sẽ cảm thấy gò ép, tù túng - và “nổi loạn” đôi khi chỉ là một hình thức để con tìm kiếm tự do.
Vậy điểm tương xứng là gì? Đó là điểm mà con cảm thấy đủ an toàn để khám phá, nhưng cũng đủ tự do để phát triển, tương xứng với các áp lực và yêu cầu của hoàn cảnh hiện tại. Và nhớ là điểm tương xứng luôn luôn di chuyển theo sự trưởng thành của con.
II. NỀN TẢNG TỰ DO: TRÁCH NHIỆM TỰ NHIÊN, KHÔNG PHẢI LUẬT LỆ CỨNG NHẮC
Tự do thật sự cần dựa trên nền tảng là khả năng chịu trách nhiệm. Có ba loại trách nhiệm tự nhiên cơ bản: Trách nhiệm với chính mình (chăm sóc cơ thể và tâm trí), với những người xung quanh (tôn trọng ranh giới, thấu hiểu tác động), và với toàn thể thế giới (ý thức công dân, bảo vệ môi trường). Những trách nhiệm này không phải là áp đặt, mà là kết quả tự nhiên của việc đang hiện hữu và tương tác với thế giới.
Sai lầm lớn nhất của cha mẹ là đặt ra những tiêu chí quyền lợi không liên quan tới hệ thống trách nhiệm này và các cột mốc trưởng thành. Ví dụ: “Nếu học kỳ này con được học sinh giỏi thì con sẽ được có điện thoại riêng.” - nhưng tại sao cha mẹ lo lắng chuyện con cầm điện thoại? Vì lo con dùng điện thoại quá lố, chơi game, giảm sức khỏe. Thế thì tiêu chí để con có điện thoại phải là bản lĩnh tự kiểm soát, chứ không phải học sinh giỏi.
Do đó, lựa chọn tốt hơn sẽ là: Cha mẹ cho con chơi trên điện thoại của cha mẹ mỗi tuần một ngày. Cho tới khi cha mẹ yêu cầu “trả lại điện thoại, hết giờ rồi” và con hoàn toàn tự nguyện vui vẻ trả lại, thì lúc đó con đủ khả năng làm chủ điện thoại riêng.
Do đó, cha mẹ cần thường xuyên cùng con thương thảo những cột mốc trưởng thành tương ứng với việc chuyển giao quyền tự chủ. Cụ thể, trong gia đình cần có ba vùng quyền lực:
Vùng cha mẹ định đoạt (an toàn cơ bản: không chơi dao, không băng qua đường một mình)
Vùng cha mẹ và con thương lượng (giờ xem tivi, thời gian chơi game)
Vùng con hoàn toàn tự quyết (chọn quần áo mặc, sắp xếp đồ chơi trong phòng)
Ba vùng này được chuyển giao dần qua các cột mốc trưởng thành. Đây chính là việc rèn luyện cho con thấy: Trách nhiệm và tự do luôn đi song hành.
III. ALLOWING CẦN BỐN CHỮ A CÒN LẠI
Trong thực tế, Allowing cần đi kèm với bốn chữ A còn lại để xây một nền tảng vững chắc. Tôi nhớ một câu chuyện về phòng chống lừa đảo qua mạng: Có một bạn học sinh cấp 3 nhận cuộc gọi, bố đang ở bên cạnh, bạn mở loa ngoài. Đối tượng lừa đảo giả danh công an yêu cầu chuẩn bị tiền để minh chứng bạn không liên quan đến vụ án ma túy. Bố nói: “Cái này vớ vẩn, không tin làm cái gì.” Rất hợp lý đúng không?
Nhưng sau đó bạn đó vẫn bị lừa. Vì đối tượng nói tiếp: “Như vậy là bố không tin bạn rồi. Bây giờ chỉ có mình bạn tự cứu thôi.” Rồi bạn bị bắt cóc online.
Ở đây chúng ta thấy: Nếu không cẩn thận, allowing không phù hợp sẽ tạo thành cô lập độc hại, khiến con thấy “chỉ có mình tôi đối diện với cuộc đời, không ai giúp được, không dám gọi ai.” Đây chính là lý do tại sao Allowing cần bốn chữ A còn lại:
Attention [Chú tâm]: Con sẽ luôn luôn có được sự chú tâm của cha mẹ mỗi khi con cần
Acceptance [Chấp nhận]: Cho dù chuyện gì xảy ra, con sẽ luôn luôn được chấp nhận
Appreciation [Trân quý]: Con sẽ luôn luôn được trân quý, vì chỉ cần con hiện hữu cùng với ba mẹ, nó đã là điều tuyệt vời rồi
Affection [Trìu mến]: Con sẽ luôn luôn có được tình cảm, tình yêu thương, sự trìu mến, cảm giác ấm áp ở nhà
Với toàn thể điều kiện đó, con sẽ cảm nhận Allowing là: “Con cứ thoải mái trải nghiệm với cuộc đời, con cứ hạnh phúc, cứ khổ đau - nhưng luôn luôn nhớ là chúng ta có nhau, có tổ ấm này, con không bao giờ đơn độc.”
Đó mới là tinh thần thực sự của Allowing.
IV. KHI CHA MẸ KHÔNG HOÀN HẢO: CƠ CHẾ BÙ TRỪ TÂM LÝ
Khổ nỗi, không phải lúc nào chúng ta cũng có đủ bốn chữ A. Cha mẹ chúng ta cũng làm cha mẹ lần đầu tiên, họ phải gánh vác chuyện kinh tế, cũng không có sách vở hay cơ hội học tập về việc làm cha mẹ.
Từ đó xuất hiện một cơ chế bù trừ tâm lý: Trẻ con bị cha mẹ ép buộc hoặc bỏ bê quá mức sẽ giống như một con lắc: Khi bị ép buộc quá mức trong thời thơ ấu, người ta thường có xu hướng bù đắp bằng cách đi cực đoan về phía ngược lại khi trưởng thành - hoặc quá tự do với bản thân, hoặc lại quá kiểm soát người khác.
Chị Thuỳ Minh chia sẻ trong tập 5 của Yêu Lành: Thời thơ ấu bố chị rất nghiêm khắc - 7 giờ tối không được đi đâu qua cây cầu gần nhà, không xem tivi, chỉ có một mình trong phòng. Và khi lớn lên, chị cho mình quyền tự do rất lớn. Nhưng trong những mối quan hệ đầu tiên, chị lại... kiểm soát. Chị lại đóng vai bố mẹ của chính mình.
Quan trọng là mỗi người tự ý thức được các mô thức thái quá hay bất cập của mình. Từ đó, trao cho mình quyền tự do điều chỉnh cho quân bình và tương xứng với hoàn cảnh hiện tại.
Nhưng tôi có một lưu ý: Đừng bao giờ hy sinh mối quan hệ gắn bó, ấm áp, yêu thương, tin cậy, vô điều kiện với con để đổi lấy bất kỳ thành quả ngắn hạn nào. Mối quan hệ cha mẹ và con cái như một đường truyền internet - càng chất lượng thì truyền điều gì qua cũng được. Nhưng nếu đường truyền đã bị “bóp băng thông”, mình có trí tuệ của cả thế gian cũng không cách nào chuyển qua được. Không có kết nối ổn định thì mọi nỗ lực giáo dục là vô nghĩa.
V. TRANG BỊ BẢN LĨNH, KHÔNG PHẢI KỸ NĂNG
“Vậy chúng ta phải trang bị gì cho con?”
Điều quan trọng nhất để chắp cánh cho con không phải là trang bị hết tất cả mọi thứ. Thế giới tương lai có thể rất khác với thời của chúng ta. Do đó, cha mẹ đừng ảo tưởng là mình có thể dự đoán được hết tất cả mọi thứ trong tương lai.
Thay vì nghĩ phải trang bị cho con đầy đủ tiếng Anh, từng kỹ năng khác nhau, hãy trang bị cho con “vùng dung chứa phát triển” [growth container] - nghĩa là khả năng đối diện thoải mái với sự chưa hoàn hảo, coi đó là cơ hội để học hỏi và phát triển. Cho con thấy tinh thần: “Mình chưa tròn trịa thì sao? Allowing nó, và sau đó mình bắt đầu allow mình được học hỏi, được điều chỉnh, được tiến lên.”
Tôi nhớ lại câu chuyện chơi ghép hình với con trai 6 tuổi: Con gặp đề khó, giải hoài không ra, khóc lóc bứt rứt. Tôi nói: “Con lại đây ngồi với ba, ngồi điều hòa một chút bằng cơ thể và hơi thở.” Sau khoảng 2-3 phút, con bình ổn trở lại. Khi con quay lại với tâm trạng thoải mái và đầu óc cởi mở, chỉ trong 1 phút con giải ra ngay.
Đó là cơ hội để tôi trao quyền cho con: “Con thấy không? Mỗi lần đối diện với khó như thế, con hoàn toàn có thể dừng lại một chút. Để cho cơ thể và đầu óc bình tĩnh lại, rồi quay trở lại, mình sẽ thấy mình hoàn toàn có thể xử lý nó tốt hơn rất nhiều.”
Những bài học từ trải nghiệm thực tế cuộc sống trong sự đồng hành như thế mới là thứ thực sự chắp cánh cho con.
Trang bị bản lĩnh không phải là dạy con làm theo công thức, mà là dạy con: Cho dù đối diện vấn đề nào, con cùng với ba mẹ đều có thể tìm ra cách giải quyết.
VI. ALLOWING CHO CHÍNH MÌNH: NGHỆ THUẬT, KHÔNG PHẢI CÔNG THỨC
Về phía mình, cha mẹ không cần cầu toàn, không cần ép mình phải răm rắp đúng hết tất cả các chữ A này. Hãy trao tặng chữ Allowing này cho chính mình đầu tiên: Cho phép mình chưa hoàn hảo, và công khai minh bạch với con: “Ba có những lúc rất lơ đãng, ngồi với con mà vẫn xài điện thoại. Hoặc mẹ có những lúc rất nóng giận và buông những lời khó chịu với con. Nhưng ba mẹ cũng đang cùng con cố gắng lớn lên từng ngày. Con trưởng thành, ba mẹ cũng đang trưởng thành với vai trò là ba mẹ, và cả hai chúng ta trưởng thành với vai trò là làm người.”
Allowing cho chính mình có thể bắt đầu từ những điều rất nhỏ: Cho phép mình không phải trả lời ngay lập tức khi con hỏi câu khó. Cho phép mình nói “Ba/mẹ cũng không biết, chúng ta cùng tìm hiểu nhé.” Cho phép mình thừa nhận với con: “Lúc nãy ba/mẹ nói hơi nặng, ba/mẹ xin lỗi con.” Những khoảnh khắc chân thật này chính là những bài học allowing sâu sắc nhất mà con được chứng kiến.
Một điều quan trọng nữa: Đừng bám vào công thức. Nếu đầu bếp lành nghề, họ sẽ không còn phụ thuộc vào công thức nữa, mà sẽ sáng tạo dựa trên “cảm nhận” của họ. Trong một mối quan hệ gắn kết, quan tâm, yêu thương, trân quý, cái “cảm nhận” đó sẽ tự xuất hiện.
VII. GIẢI THOÁT KHỎI MÔ THỨC CHA MẸ
Có một nghịch lý rất thú vị: “Tôi đã nghĩ là tôi sẽ không bao giờ giống như cha mẹ mình, nhưng cuối cùng tôi lại lặp lại mô thức đó.”
Về cơ chế tâm lý: Khi đối diện với tình huống, đứa con rất nhạy cảm với trạng thái hệ thần kinh của cha mẹ. Khi cùng đối diện hoàn cảnh, cha mẹ kích hoạt như thế nào thì thường con cũng sẽ kích hoạt giống vậy, tạo ra các liên kết thần kinh tương ứng.
Không dừng lại ở đó, sự kích hoạt ở con lại có thể tái kích hoạt cha mẹ, tạo thành vòng luẩn quẩn. Mặc dù bạn suy nghĩ là “mình sẽ không bao giờ giống như mẹ mình đâu”, nhưng mô thức đã in dấu trong hệ thần kinh, in dấu trong cách thức phản ứng bị điều kiện hóa.
Vậy làm sao để tự giải thoát? Vẫn nằm trong năm chữ A:
Attention: Mình phải thấy được toàn bộ hệ thống mô thức này đang diễn ra - từ kích thích nào dẫn đến mô thức diễn biến thân-tâm nào, dẫn đến kết quả nào.
Acceptance: Mình phải hoàn toàn chấp nhận: “Ok, tôi đang có những diễn biến như thế.” Và trong sự chấp nhận đó, mình bắt đầu thực hành dung chứa - khi cảm giác thôi thúc đó đến thì mình ở lại với nó, chứ không nhất thiết phải phản ứng với nó theo cách bị điều kiện hóa kia nữa.
Appreciation: Thấy rằng những điều mình thừa hưởng từ cha mẹ vẫn có những điểm tốt, có những cái hỗ trợ, tốt đẹp cho mình.
Affection: Những lúc khó quá thì mình có thể tự an ủi [self-soothing], có thể xoa dịu chính mình, hoặc tìm đến sự nâng đỡ hỗ trợ của những người xung quanh một cách rất tự nhiên.
Allowing: Cho phép mình có thể đối diện với chính những mô thức khó bên trong mình, chậm lại để mở rộng không gian lựa chọn và phổ phản ứng, nhờ đó dần dần giải điều kiện hóa và thoát khỏi mô thức từ quá khứ.
Và đây chính là “khoảng không” mà Viktor Frankl - người sống sót từ trại tập trung Auschwitz - từng nói về: “Giữa kích thích và phản ứng có một khoảng không. Trong khoảng không đó chính là tự do.”
KẾT: HÃY TRẢ CUỘC ĐỜI CON CHO CON
Hôm nay, mời bạn ngồi xuống và tự kiểm tra lại năm chữ A trong mối quan hệ với con. Đây không phải là bài kiểm tra để đánh giá xem mình “đủ tốt” hay chưa, mà là cơ hội để nhìn thấy rõ hơn thực tế mối quan hệ hiện tại:
Attention: Tôi có đang thật sự chú tâm?
Acceptance: Tôi có đang chấp nhận vô điều kiện?
Appreciation: Tôi có đang trân trọng từng khoảnh khắc?
Affection: Tôi có đang thể hiện tình cảm qua cả cơ thể?
Allowing: Tôi có đang chắp cánh cho con bay tới vùng trời tự do?
Nhớ rằng: Không cần công thức, không cần hoàn hảo. Allowing bắt đầu từ việc allowing chính mình - cho phép mình chưa hoàn hảo, cho phép mình học hỏi, cho phép mình trưởng thành mỗi ngày.
Và quan trọng nhất: Đừng bao giờ hy sinh mối quan hệ gắn bó, ấm áp, yêu thương, tin cậy để đổi lấy bất kỳ thành quả ngắn hạn nào. Vì khi mất kết nối, mình không truyền được gì qua nữa.
Cuối cùng, hãy nhớ: “Trả cuộc đời con cho con, và trả cuộc đời mình cho chính mình.” Yên tâm rằng dù trả như vậy, chúng ta vẫn luôn luôn có tương giao gắn kết với nhau. Đôi cánh cho chúng ta tự do, để chúng ta và con có thể cùng bay trong cả vùng trời tự do này, với tràn ngập tình yêu thương.
Vậy, hôm nay, bạn có sẵn sàng để allowing - chắp cánh cho con, và chắp cánh cho chính mình không?
Lương Dũng Nhân, M.Ed, PCC
P.S: Mời bạn theo dõi trọn bộ series Yêu Lành mùa 5 về mô hình 5A - Yêu thương Tỉnh thức (Vietcetera) với 5 tập đầy đủ về Attention, Acceptance, Appreciation, Affection, và Allowing. https://www.youtube.com/playlist?list=PLWrhnsc6CvcoWiI6jAyc2b8QjKnqx793i