Hồi mới lấy nhau, có một dịp cận Tết như những ngày này, vợ tôi và tôi nấu lẩu rồi mời hai bên gia đình tới chơi và ăn tối. Sau bữa tiệc, sau khi dọn dẹp, vợ tôi tự nhiên nằm khóc tức tưởi vì cảm giác mình “chưa đủ chu toàn” cho các vai trò cô ấy đang gánh vác.
Nhiều năm sau, khi chúng tôi có con, tôi lại thấy chính mình trong những khoảnh khắc tương tự - cảm giác “chưa đủ tốt” để làm cha. Và qua công việc chuyên môn, có nhiều lần các phụ huynh chia sẻ với tôi những câu chuyện cùng một khuôn mẫu: “Con gái em năm nay 8 tuổi, học giỏi lắm, nhưng em vẫn cứ lo. Em cứ so sánh con với bạn bè, cứ nói ‘Sao con không giống cô bạn nhà bác X?’ Giờ em thấy con ngày càng rụt rè, ngày càng sợ sai, làm gì cũng không dám.”
Tôi nhận ra: Khi cha mẹ không chấp nhận chính mình, chúng ta cũng không thể chấp nhận con như con đang là, và điều đó đang gây tổn hại đến hai thứ quý giá nhất: Niềm yêu thích học tự nhiên của con, và mối quan hệ thiêng liêng đầy yêu thương, tin cậy, vô điều kiện giữa cha mẹ và con.
Trong bài viết này, tôi muốn mời bạn - người đang làm cha mẹ - cùng chiêm nghiệm về năng lực đón nhận/chấp nhận [acceptance], và cách nó mở ra không gian vô hạn cho con trưởng thành. Trước hết, tôi cần làm rõ rằng Acceptance là một phần trong triết lý Yêu thương Tỉnh thức 5A (Attention - Acceptance - Appreciation - Affection - Allowing) của nhà tâm lý học David Richo (2008). Và khi tách ra trao đổi riêng, có thể bạn sẽ lo lắng: “Nếu tôi chấp nhận mọi thứ về con, thì tức là tôi không còn có thể giúp con cải thiện, phát triển nữa sao?”
Nhưng sự phát triển của con không xuất phát từ sự phê bình, so sánh, áp đặt của cha mẹ. Nó xuất phát từ sự chấp nhận - và bài viết này sẽ giúp bạn hiểu tại sao.
I. GỐC RỄ: KHI TÌNH THƯƠNG CHA MẸ CÓ ĐIỀU KIỆN
Một trong những bài học thuộc dạng “vỡ lòng” khi tôi học Tâm lý học Nhân bản là quan điểm của Carl Rogers - người được xem là ông tổ của ngành tâm lý học lấy con người làm trung tâm. Ông đã nêu lên một hiện tượng gọi là conditional positive regard - “sự nhìn nhận tích cực có điều kiện”.
Trong bối cảnh làm cha mẹ, điều này có nghĩa là: Con phải có A, B, C thì con mới được chấp nhận, được yêu thương. Điểm cao thì được khen, điểm thấp thì bị mắng. Ngoan thì được thương, nghịch thì bị phạt. Học giỏi thì là “con ngoan của ba mẹ”, học kém thì “ba mẹ thất vọng lắm”.
Nhưng chúng ta quên mất: Những thang đo A, B, C đó chỉ là những tiêu chuẩn rất hạn hẹp trong một giai đoạn nhất định: Thang đo về điểm số - trong khi trí thông minh có rất nhiều dạng mà điểm số không đo được; Thang đo về khả năng điều hòa cảm xúc - ở độ tuổi mà hệ thần kinh chưa phát triển toàn vẹn; Thang đo về sự ngăn nắp - trong khi đứa trẻ đang bận khám phá thế giới.
Và trong văn hóa Việt Nam, chúng ta có lối nói thậm xưng đặc biệt độc hại: Nêu ra một hiện tượng rồi còn thêm câu phóng đại theo hướng thảm kịch thái quá đằng sau: “Phòng bừa bộn quá, thế này sau này làm sao mà sống đàng hoàng được?” “Học hành điểm thấp như thế này, sau này làm gì mà ăn?” “’Sao tôi khổ vậy trời ơi, thế này thì có tan cửa nát nhà không...’”
Những câu này có ba đặc điểm:
Thứ nhất, chúng phóng đại vô lý: Một con điểm xấu không thể kết luận đứa trẻ sẽ thất bại. Một lời nói trong lúc giận dữ không phải là “hỗn hào bất hiếu”.
Thứ hai, chúng tuyệt đối hóa: Luôn luôn phải hoàn hảo. Không được điểm 10 thì là thất bại, 9 rưỡi không phải thành công. Không được nhất lớp thì là thất bại.
Thứ ba, chúng thảm kịch hóa: Phản ứng của cha mẹ với kết quả nhất thời của con hoàn toàn không tương xứng, bị phóng đại thành bi kịch.
Tất cả những điều đó khiến tâm hồn non nớt của đứa trẻ tin rằng: “Tôi luôn phải đạt được những tiêu chuẩn đó thì mới xứng đáng được thương.” Rogers gọi đây là khoảng cách giữa self image [hình ảnh bản thân] và ideal self [cái tôi lý tưởng]. Khoảng cách này càng lớn, con càng đau khổ.
Và đây là điều đáng buồn nhất: Nhiều cha mẹ đang đánh đổi tiềm năng vô hạn của con lấy những thành tích hữu hạn nhất thời: Viết chữ và làm toán tính nhẩm nhanh trước lớp 1, đua trường chuyên lớp chọn, đua điểm chứng chỉ ngoại ngữ, làm dự án và profile “phông bạt”... Cây kích thuốc và trái cây chín ép có ngon và lành bao giờ.
Vậy, bạn có nhận ra mình đang làm điều đó với con không?
II. NGHỊCH LÝ: CÀNG KHÔNG CHẤP NHẬN CON, CÀNG MẤT CON
Có một nghịch lý mà tôi nhận ra qua nhiều năm tham vấn lẫn trải nghiệm bản thân: Càng không chấp nhận con như con đang là, chúng ta càng đánh mất cả con lẫn mối quan hệ với con.
Khi con không được chấp nhận vô điều kiện, con học được rằng: “Con phải như thế này, như thế kia, như thế nọ thì mới được thương.” Mỗi lần không đạt tiêu chuẩn, con cực kỳ đau khổ - không chỉ vì thất bại, mà vì cảm giác “mất tình thương của ba mẹ”.
Quan trọng hơn, những lời nhận xét, phê bình của cha mẹ sẽ được “nhập tâm” [internalized] vào trong tâm trí con. Nó trở thành thói quen chỉ trích nội tâm - giống như có một người ngồi trong đầu con, dùng chính giọng điệu, chính những lời nói của ba mẹ để phán xét chính mình, nhiều trường hợp theo cách hết sức hà khắc, thậm tệ.
Đó là lý do tại sao ngay cả khi trưởng thành, con vẫn tự la mắng chính mình, vẫn tự so sánh với người khác, vẫn tự áp đặt những yêu cầu hoàn hảo vô lý, và vòng lặp cứ tiếp diễn qua các thế hệ.
Nhưng đây là điều tệ hại hơn: Khi con không được chấp nhận, con sẽ che giấu chính mình. Con sẽ đeo mặt nạ. Con sẽ sống không phải vì chính con, mà vì kỳ vọng của ba mẹ. Và khi đó, hai thứ quý giá nhất bị nghiền nát:
Một là niềm yêu thích học tự nhiên: Tất cả trẻ đều hứng thú, tò mò khám phá thế giới ngay từ khi mới sinh. Nhưng khi việc học gắn liền với sự so sánh, phê bình, áp lực, niềm vui đó biến thành nỗi sợ hãi, sự ghét bỏ việc học.
Hai là mối quan hệ thiêng liêng: Mối tương giao đầy yêu thương, tin cậy, vô điều kiện giữa cha mẹ và con đóng vai trò “đường truyền”. Nếu đường truyền không tốt thì có bao nhiêu điều hay đẹp cũng không chuyển cho nhau được.
Bạn có thấy con mình đang trong vòng lặp này không?
III. BẢN CHẤT CỦA CHẤP NHẬN: XÒE TAY NÂNG ĐỠ, KHÔNG PHẢI ÚP TAY ÁP ĐẶT
Vậy làm sao để thoát khỏi vòng lặp đó? Làm sao để có khả năng chấp nhận con như con đang là, một cách triệt để như tôi mô tả ở trên?
Trước hết, trong phần này, tôi muốn giúp bạn nhìn nhận lại bản chất của sự chấp nhận. Chấp nhận không có nghĩa là bỏ mặc con, không phải là cam chịu với mọi hành vi, không phải là “để con làm gì cũng được”. Chấp nhận cũng không có nghĩa là “không giúp con cải thiện, phát triển nữa”.
Hãy tưởng tượng hai bàn tay:
Bàn tay úp xuống - đó là kiểm soát, áp đặt: “Con phải như thế này. Con phải đi con đường này.” Khi đó, con không còn con đường nào nữa. Không gian cho con bằng không.
Bàn tay xòe ra, nâng đỡ từ dưới - đó là chấp nhận, hỗ trợ: “Con có thể là chính con. Ba mẹ ở đây nâng đỡ con.” Khi đó, đường con đi thênh thang. Không gian cho con là vô hạn.
Chấp nhận là xòe bàn tay, mở rộng không gian - không gian để con có thể hiện hữu toàn vẹn, không gian để con có thể là chính con, không gian để con có thể mắc lỗi và học hỏi, không gian để con có thể khám phá món quà độc nhất chỉ con có để mang đến cho thế giới.
Để hiểu điều này sâu hơn, tôi muốn giới thiệu với bạn một khái niệm quan trọng gọi là window of tolerance [cửa sổ dung nạp].
Window of tolerance là khả năng dung chứa [tolerate] những cảm xúc bất ưng, những tình huống không như ý, những điều không hoàn hảo... mà không bị áp đảo, không phản ứng quá mức. Nó giống như một “không gian” mà trong đó, chúng ta có thể “ngồi chơi” với sự khó chịu mà không “nổi khùng”, không bám đuổi, cũng không xua đuổi.
Khi window of tolerance của cha mẹ hẹp:
Con làm điều gì “không như ý” một chút, cha mẹ đã la mắng
Con có một con điểm thấp, cha mẹ đã lo lắng quá mức
Con không giống “con nhà người ta”, cha mẹ đã thất vọng
Nhưng khi window of tolerance của cha mẹ rộng:
Cha mẹ có thể ở với sự “không hoàn hảo” của con mà không bị cuốn theo
Cha mẹ phân biệt được: Con đang gặp khó khăn, nhưng điều đó không có nghĩa con thất bại
Cha mẹ tin tưởng: Đây chỉ là một giai đoạn, con sẽ vượt qua
Chấp nhận con như con đang là không làm những khó khăn của con biến mất, nhưng nó giảm đi sự khổ đau của cả con lẫn cha mẹ. Con vẫn có khó khăn, nhưng con không còn phải mang thêm gánh nặng “ba mẹ thất vọng”, và trong không gian đó, con có năng lượng để vượt qua khó khăn.
IV. NỀN TẢNG: CỬA SỔ DUNG NẠP CỦA CHA MẸ BẮT ĐẦU TỪ CƠ THỂ
Vậy làm sao để mở rộng window of tolerance? Làm sao cha mẹ có thể chấp nhận con?
Chúng ta cần quay về nền tảng: Window of tolerance không phải là khái niệm trừu tượng, nó là trạng thái của hệ thần kinh chúng ta.
Khi hệ thần kinh giao cảm [sympathetic nervous system] của cha mẹ bị kích hoạt quá mức - khi con “không nghe lời”, “không học bài”, “không như ý” - cha mẹ ở trạng thái “chiến hay biến” [fight or flight]. Cha mẹ la mắng (fight) hoặc lảng tránh, bỏ mặc con (flight).
Khi hệ thần kinh phó giao cảm [parasympathetic] bị kích hoạt quá mức, cha mẹ ở trạng thái “đóng băng” [freeze] - cảm giác bất lực, mệt mỏi, “không biết làm sao với con nữa”.
Cả hai đều nằm ngoài window of tolerance.
Nhưng có một vùng quân bình - mà Lý thuyết Đa phế vị [Polyvagal Theory] gọi là nhánh Phúc phế vị [ventral vagal], nơi hệ thần kinh ở trạng thái điều hòa, nơi cha mẹ có thể dung chứa sự khó chịu mà không bị áp đảo.
Và đây là tin tốt: Cha mẹ có thể nuôi dưỡng hệ thần kinh để mở rộng window of tolerance. Không phải bằng cách suy nghĩ, không phải bằng cách tự thuyết phục, mà bằng cách đưa cơ thể đến “biên giới” và học cách “ở yên tại biên giới đó”.
Đây chính là nền tảng để cha mẹ có thể chấp nhận con - với tất cả những “không hoàn hảo”, những sai lầm, những khác biệt với kỳ vọng - một cách chân thật, thiện lành, và bền vững.
V. KHI CHẤP NHẬN MỞ RA KHÔNG GIAN VÔ HẠN CHO CON
Khi cha mẹ học được cách chấp nhận chính mình - với tất cả những cảm giác “chưa đủ tốt”, những sai lầm trong nuôi dạy con - một điều kỳ diệu xảy ra: Cha mẹ bắt đầu có thể chấp nhận con.
Khi cha mẹ khó chịu vì con “không hoàn hảo”, thường là vì cha mẹ đang áp đặt những tiêu chuẩn hoàn hảo lên chính mình. Khi cha mẹ không chấp nhận con “không giống con nhà người ta”, có thể vì cha mẹ đang không chấp nhận chính mình “không bằng cha mẹ nhà người ta”.
Chấp nhận không có nghĩa là không có ranh giới. Chấp nhận con không có nghĩa là để con làm bất cứ điều gì. Chấp nhận là nhìn thấy và đón nhận con như con đang là - rồi từ đó thiết lập ranh giới hợp lý, tự nhiên.
Sự khác biệt là: Không chấp nhận thường đi kèm với phán xét, với cố gắng uốn nắn con để con “vừa ý mình”.Trong khi chấp nhận đi kèm với tôn trọng, với nhận ra rằng con có quyền là chính con, và cha mẹ ở đây để nâng đỡ con đi con đường của chính con.
Khi cha mẹ thực sự chấp nhận con thì:
Con được quyền có cảm xúc, dù đó là giận dữ, buồn bã, hay sợ hãi. Không phải để con “cứ giận mãi”, mà để con học được rằng cảm xúc không phải điều tệ hại, và có thể được cảm nhận rồi vượt qua.
Con được quyền mắc lỗi và học hỏi, không phải để con “cứ sai mãi”, mà để con không sống trong nỗi sợ thất bại, không phải che giấu sai lầm, và có thể thực sự học được từ kinh nghiệm.
Con được quyền khác biệt, không giống con nhà người ta, không giống kỳ vọng của ba mẹ. Vì mỗi đứa trẻ có con đường đi riêng, độc đạo, độc tôn của chính mình, có món quà chỉ riêng mình có để mang đến cho thế giới.
Chấp nhận tạo ra không gian, và trong không gian đó, sự chuyển hóa có thể xảy ra. Rogers nói: “The curious paradox is that when I accept myself just as I am, then I can change” - “Nghịch lý kỳ lạ là khi tôi chấp nhận chính mình như tôi đang là, lúc đó tôi mới có thể thay đổi.”
Điều này đúng với con: Khi con được chấp nhận như con đang là, lúc đó con mới có thể phát triển. Bởi vì thay đổi thực sự không xuất phát từ sự tự ghét bỏ, mà xuất phát từ sự tự trắc ẩn [self-compassion].
Và khi cha mẹ thực sự chấp nhận con, hai thứ quý giá nhất được bảo vệ:
Niềm yêu thích học tự nhiên được nuôi dưỡng: Con học không phải vì sợ bị mắng, không phải vì muốn “được thương”, mà vì bản thân việc học là thú vị. Đó là động lực bền vững nhất.
Mối quan hệ thiêng liêng được củng cố: “Đường truyền” giữa cha mẹ và con trong sáng, thông suốt. Con tin tưởng cha mẹ. Con biết rằng dù có chuyện gì, con luôn có nơi để về.
VI. THỰC HÀNH: Ở TẠI BIÊN GIỚI ĐỂ MỞ RỘNG KHẢ NĂNG CHẤP NHẬN
Trong phần này, tôi muốn chia sẻ với bạn một thực hành cụ thể để nuôi dưỡng khả năng chấp nhận và mở rộng window of tolerance. Đó là thực hành lấy cảm hứng từ Yin Yoga.
Tại sao thực hành này quan trọng với cha mẹ? Bởi vì trải nghiệm ở biên giới cơ thể hoàn toàn tương đồng với trải nghiệm khi con làm điều gì đó khiến bạn khó chịu. Cơ chế là y hệt - cơ thể và tâm trí kích hoạt, muốn thoát ra (muốn la mắng, muốn sửa con ngay), nảy lên đủ lý do... Và khả năng bạn cần chính là: Ở lại với nó, chấp nhận nó đang diễn ra, và tin tưởng rằng hệ thần kinh sẽ tự điều hòa.
Hướng dẫn thực hành:
Bước 1: Tìm biên giới: Ngồi trên ghế, mông sát mép ghế. Chân duỗi thẳng, giữ đầu gối thẳng. Bắt đầu gập người xuống, xuống, xuống... cho đến khi bạn không thể gập thêm được nữa. Đó là biên giới của cơ thể bạn.
Bước 2: Ở tại biên giới: Không cố đi xa hơn, nhưng cũng không lùi lại. Chỉ ở đó.
Bước 3: Quan sát diễn biến trong cơ thể: Cảm nhận - không tưởng tượng, chỉ cảm nhận những gì đang diễn ra:
Hơi thở gấp gáp, cạn, loạn
Cơ thể hơi nóng lên
Những chỗ căng cơ, đau, nhức, tê rần
Tim đập nhanh
Miệng và họng khô lại
Mồ hôi rịn ra
Bước 4: Chứng nghiệm thôi thúc muốn “thoát ra”: Đầu óc sẽ nảy lên rất nhiều lý do để thuyết phục bạn thoát khỏi: “Đủ rồi, có thể bị chấn thương. Mình từng bị thoát vị... Cái này không tốt...”
Hãy để ý: Đây chính là điều xảy ra khi con làm gì đó khiến bạn khó chịu. Đầu óc bạn sẽ nảy lên: “Con này không nghe lời. Sau này sẽ hư. Phải sửa ngay...” Đó chỉ là những ý tưởng tự động bùng phát từ cảm thức “không thể chịu đựng nổi” [intolerable] thôi.
Bước 5: Quan sát với sự bao dung: Quan sát tất cả với sự bao dung, với tâm chấp nhận, nó đang diễn ra và bạn không cần phải làm gì với nó ngay.
Không cần cố gắng thư giãn. Biết là nó đang căng, đang đau - nhưng bạn dám ở đây với nó. Bạn chấp nhận được bạn đang ở trong trạng thái này - đang đau, đang khó chịu - nhưng bạn có thể ở đây chứ không lảng tránh hay can thiệp.
Bước 6: Chứng kiến sự điều hòa tự nhiên: Tới một lúc, mọi thứ tự điều hòa trở lại. Cơ thể mát lại. Hơi thở bình hòa lại. Cái đau [pain] vẫn còn, nhưng cái khổ [suffering] không còn quá nhiều nữa. Bạn có thể dung chứa được trải nghiệm này.
Bước 7: Mở rộng biên giới: Nếu muốn, bạn có thể đi thêm một chút. Và bạn sẽ thấy: Mình có thể hơn mình nghĩ.
Khi áp dụng vào nuôi dạy con:
Lần tới khi con làm gì đó khiến bạn khó chịu - con không học bài, con cãi lại, con không giống kỳ vọng - hãy nhớ lại trải nghiệm này:
Thay vì phản ứng ngay (la mắng, sửa con):
Dừng lại
Cảm nhận cơ thể bạn: Tim đập nhanh? Hơi thở gấp? Căng thẳng ở đâu?
Biết rằng: Đây chỉ là hệ thần kinh đang kích hoạt
Ở với nó vài hơi thở
Để nó tự điều hòa
Rồi mới phản hồi con, không phải từ trạng thái “fight or flight”, mà từ trạng thái điều hòa. Và phản hồi đó sẽ hoàn toàn khác: Không phải phán xét, mà là kết nối. Không phải la mắng, mà là đối thoại.
VII. KẾT: CON BẠN CẦN GÌ LÚC NÀY?
Hôm nay, hoặc một ngày trong tuần này, mời bạn thử thực hành Yin Yoga theo hướng dẫn trên. Chỉ 3-5 phút, đưa cơ thể đến biên giới và ở đó.
Sau đó, hỏi cơ thể: “Cơ thể muốn làm gì lúc này?” Và cho phép nó làm.
Rồi, khi con làm điều gì đó khiến bạn khó chịu, hãy nhớ lại: “Mình có thể dung chứa cái này không? Mình có thể mở rộng không gian để đón nhận điều đang xảy ra không?”
Chấp nhận không phải là điểm dừng. Chính trong sự chấp nhận, ta mới có không gian rộng nhất, không gian bao trùm tất cả các khả thể [possibility] có thể diễn ra.
Và trong không gian đó, con tự do: Con có thể là chính con. Con có thể khám phá món quà riêng của mình. Con có thể đi con đường của riêng con, và ba mẹ là người nâng đỡ, không phải người kiểm soát.
Mỗi đứa trẻ có con đường riêng. Áp một “công thức thành công” lên con thì rất dễ, nhưng như vậy cũng là đang hủy hoại “món quà” riêng của con.
Tự nhiên tôi lại nhớ lời sư ông Viên Minh: “Hạnh phúc là tự tại giữa khổ đau. Tự do là ung dung trong ràng buộc.” Có chấp nhận, cha mẹ có hạnh phúc lẫn tự do. Có chấp nhận, con có không gian trưởng thành vô hạn.
Vậy, bạn có sẵn sàng xòe bàn tay để chấp nhận triệt để con mình lúc này chưa?
Lương Dũng Nhân, M.Ed, PCC
P.S: Mời bạn theo dõi tập 2 của podcast Yêu Lành mùa 5 (Vietcetera) về Acceptance - Giới hạn của sự chấp nhận trong tình yêu, với phần hướng dẫn thực hành Yin Yoga trực tiếp: