LÀM CHA MẸ THỜI A.I.: NUÔI DƯỠNG “TÍNH NGƯỜI” CHO CON GIỮA ĐẠI DƯƠNG THUẬT TOÁN

Khi AI ngày càng thông minh, điều gì còn lại để một đứa trẻ thực sự trở thành con người?

Chiều thứ Bảy 14/03/2026, có khoảng gần 100 khán giả tham dự buổi tọa đàm “Làm cha mẹ thời AI” do Cà Phê Thứ Bảy tổ chức mà tôi chia sẻ chính, được chủ trì bởi TS. Bùi Trân Phượng. Chưa chính thức bắt đầu, nhưng đã có một câu hỏi từ góc phòng. Một bạn trẻ chưa lập gia đình nói rằng mình lo lắng cho những đứa cháu ruột vì thấy tụi nhỏ bây giờ thiếu chính kiến, thiếu tự giác, có phần bị động và lệ thuộc. Không biết làm sao để giúp.

Có vẻ đó là một câu hỏi mang tính thời đại, và không phải chỉ đưa ra một vài giải pháp là có thể giải quyết. Nhìn lại thì bản thân tôi - với tư cách một nhà giáo dục và một người cha - có một cảm nhận rằng rất nhiều thứ chúng ta đang dạy trẻ con ngày nay không thực sự hữu ích cho các bạn nhỏ trong tương lai các bạn sẽ sinh sống. Do đó, chúng ta cần cân nhắc thật nghiêm túc rằng: Giữa thời đại AI đang vươn tới từng ngóc ngách cuộc sống, chúng ta đang nuôi dưỡng đứa trẻ lớn lên thành những con người như thế nào?

I. CUỘC ĐUA TA “CẦM CHẮC PHẦN THUA”

Để đi sâu hơn vào trăn trở nói trên, tôi muốn bắt đầu bằng một hình ảnh.

Khoảng năm 2017-2018, thời điểm tiền mã hóa [cryptocurrency] bùng nổ, tôi - như một số người khác - từng tham gia vào cuộc đua “đào Bitcoin”, và cuối cùng dự án đó phải bán máy để cắt lỗ. Đi qua trải nghiệm đó, tôi mới hiểu: Toàn bộ cỗ máy đó không thực sự tạo ra giá trị. Nó chỉ đang tranh giành cơ hội được thực hiện một giao dịch - tức là giành một “suất làm ăn”, một “cái ghế” có quyền ghi nhận một giao dịch vào hệ thống và nhận chút “tiền công” từ đó. Hàng chục triệu đồng điện năng, hàng tỷ đồng thiết bị, toàn bộ đổ vào một cuộc đua giành chỗ.

Lúc nhìn rõ hiện tượng này, tôi rùng mình: Liệu hành trình học tập của con cái chúng ta có đang mắc vào cùng một cái bẫy không? Học tiếng Anh từ 2 tuổi, học kỹ năng mềm, học năng khiếu, chuẩn bị hồ sơ vào trường chuyên, luyện thi đại học - tất cả những nỗ lực đó, có bao nhiêu phần trăm thực sự để tạo ra giá trị thật? Và có bao nhiêu phần trăm chỉ để giành được một cái ghế có sẵn mà xã hội đang phân phối?

Trong xã hội càng đông dân, cuộc đua “giành ghế” càng khốc liệt. Không cần nhìn đâu xa - chỉ cần nhìn vào những cuốn sách self-help bán chạy nhất ở châu Á hiện nay là thấy ngay thông điệp chung: cạnh tranh, vượt mặt, lợi dụng quy luật “ngầm”, làm chủ cuộc chơi. Tất cả đều xoay quanh cùng một câu hỏi: Làm sao để giành được nhiều “ghế” hơn người khác, từ đó hy vọng sẽ sản sinh được nhiều giá trị hơn? Chỉ riêng thực trạng đó, đối với tôi, đã là một sự lãng phí nguồn lực cá nhân lẫn xã hội khủng khiếp, như một động cơ có ma sát quá lớn giữa các bộ phận, dẫn đến hầu hết năng lượng vận hành bị chuyển hóa thành nhiệt năng vô ích.

Và không chỉ vậy, trên đường đua khắc nghiệt và khá vô nghĩa đó đó, giờ đây xuất hiện một tay đua đáng gờm không phải nhân loại.

II. KHI A.I. GIA NHẬP ĐƯỜNG ĐUA

Tết vừa rồi, những đoạn video robot hình người của Trung Quốc đánh võ, nhào lộn, làm xiếc lan rộng khắp mạng xã hội. Nhiều người xem và khen ngợi như một màn biểu diễn ấn tượng. Nhưng điều thực sự đáng lưu ý không phải là robot biết làm gì - mà là cơ chế đằng sau: Chỉ cần một robot học được một kỹ năng, toàn bộ hệ thống có thể “nhân bản” kỹ năng đó ra hàng triệu đơn vị, ngay lập tức, không cần đào tạo lại.

Một đầu bếp lành nghề có thể cần 10 năm, một võ sư phi thường có thể cần cả đời. Nhưng khi hệ thống học máy [machine learning] đã “thuật toán hoá” được kỹ năng đó, tốc độ nhân bản là gần như tức thì. Đó là lý do những “nhà máy tối” [dark factories] - nhà máy hoàn toàn không có người, robot hoạt động trong bóng tối với tỷ lệ sai sót tiệm cận về không - đã tồn tại ở nhiều nước phát triển, và đang ngày càng phổ biến.

Nhiều nhà tương lai học - từ Bill Gates, Elon Musk, đến Yuval Harari - đang phác thảo những viễn cảnh trong đó cái họ gọi là “thời đại hậu sự nghiệp” [post-career era] trở thành hiện thực: Khi khả năng sản xuất của công nghệ tự động hóa vượt xa nhu cầu của toàn nhân loại, không còn cần tất cả mọi người phải đi làm để xã hội vận hành. Harari, trong những tác phẩm gần đây, đi xa hơn khi đặt câu hỏi về một cuộc khủng hoảng hiện sinh [existential crisis] mang tính toàn cầu: Nếu ý nghĩa cuộc đời của đa phần con người đang được neo đậu vào khả năng sản xuất của mình - “tôi có ích vì tôi làm ra được cái này, cái kia” - thì khi máy móc làm thay gần như tất cả, chúng ta tồn tại còn ý nghĩa gì?

Do đó, câu hỏi tôi đặt ra không còn là “Làm sao dạy con giỏi hơn A.I và Robot?” - mà sẽ là: “Làm sao dạy con trở thành một CON NGƯỜI chân thực, toàn vẹn, chứ không chỉ là một “bánh răng có ích” trong hệ thống sản xuất của xã hội?”