TRÌU MẾN: DẠY CON YÊU THƯƠNG KHỞI ĐẦU BẰNG CƠ THỂ
Có thể bạn đã yêu con rất nhiều nhưng con có đang được chạm tới trong yêu thương không?
Có những mảnh ký ức từ thời thơ ấu cách đây hơn 30 năm mà tôi nhớ mãi không quên, đó là những lần mẹ tôi về từ nước ngoài sau cả năm xa cách. Tôi được người nhà chở ra sân bay, đứng thấp thỏm chờ giữa đám đông, háo hức mong thấy mẹ bước ra. Rồi một lần, mẹ xuất hiện từ cánh cửa sân bay, trên người mặc một chiếc áo măng tô dài màu xanh lá cây. Tôi chạy ào vào ôm lấy mẹ - lúc đó mẹ tôi rất to lớn so với tôi - và hít hà lấy mùi thơm của mẹ, tôi hay gọi là “mùi nước ngoài”, xa lạ mà thân quen.
Đó là những ký ức tràn đầy yêu thương. Nhưng cũng tiếc là nó không phải điều ổn định mỗi ngày trong tuổi thơ tôi.
Ký ức này gợi cho tôi nhớ về Affection [trìu mến, thân mật] - chữ A thứ tư trong triết lý Yêu thương Tỉnh thức 5A (Attention - Acceptance - Appreciation - Affection - Allowing) của nhà tâm lý học David Richo (2008). Nếu ba chữ A đầu diễn ra chủ yếu ở tâm trí - chú tâm, chấp nhận, trân trọng - thì Affection là lúc tình yêu thương bộc lộ qua chính cơ thể này: qua ngũ giác, qua những cái ôm, qua sự gần gũi về mặt thân xác.
Và trong tất cả năm chữ A, đây có lẽ là chữ A mà chúng ta - những người Việt Nam - gặp khó khăn nhất. Nhưng khoa học thần kinh và tâm lý học phát triển cho thấy: Affection là nhu cầu thiết yếu của con, từ lúc mới sinh cho đến lúc trưởng thành.
I. TẠI SAO CON CẦN AFFECTION?
Để hiểu tại sao affection quan trọng với con, chúng ta cần hiểu một chút về hệ thần kinh của trẻ.
Khi nói tới hệ thần kinh, nhiều người chỉ nghĩ tới não. Nhưng thực ra, não chỉ là một phần. Hệ thống dây thần kinh trải dài xuống qua cột sống, đi qua cổ, rồi trải dọc hết khắp cơ thể. Toàn bộ hệ thần kinh này đón nhận các tín hiệu thông qua giác quan, đặc biệt là xúc chạm - vì nó trải rộng khắp da thịt, và thông qua cảm nhận của các cơ quan nội tạng bên trong, gọi là interoception [cảm nhận nội thể].
Rồi từ cơ sở đó, kết hợp với những trải nghiệm cơ thể được khoan khoái, thoải mái khi được ăn, được chăm sóc, được vỗ về, được âu yếm lúc nhỏ - các chuỗi trải nghiệm và phản ứng quen thuộc dần dần trở thành những trạng thái thân-tâm mà chúng ta gọi là tình cảm, cảm xúc, tâm trạng.
Do đó, nếu con không có cơ hội được trải nghiệm, được tiếp xúc, được phát triển trong sự gần gũi ấm áp, các nghiên cứu tâm lý học phát triển cho thấy: Năng lực cảm xúc của con bị tổn hại. Rồi năng lực cảm xúc là cơ sở của năng lực xã hội, ảnh hưởng kéo dài cho tới lúc trưởng thành.
Affection cũng quan trọng trong việc hình thành năng lực tự điều hòa cảm xúc thông qua cơ chế đồng điều hòa [co-regulation]. Khi con khóc, nếu lúc đó cha mẹ có xúc động muốn tới an ủi con thì cứ tới. Tới ôm lấy con, cho con điểm tựa để con đi qua cơn khó, cơn đau. Còn chuyện dạy con “lần sau không được làm thế” sẽ là chuyện đến sau khi cả hai bên đã điều hòa cảm xúc trọn vẹn rồi.
II. TẠI SAO NHIỀU CHA MẸ XA LÁNH AFFECTION?
Nếu Affection quan trọng đến vậy, tại sao nhiều cha mẹ lại ngần ngại cung cấp nó cho con?
Có ba lý do chính:
Lý do thứ nhất: Cha mẹ không nhận được lúc nhỏ
Nếu lúc nhỏ cha mẹ không nhận được affection - không được ôm, không được vỗ về, không được thể hiện tình cảm thân mật - và khát khao nhưng không nhận được lâu quá, đầu óc tự động tạo ra cơ chế phân ly [dissociation] và cho rằng “mình không cần thứ đó nữa”.
Thật ra não không nghĩ là mình không cần, mà chỉ “tắt chức năng đó đi” để đỡ đau khổ. Đó là quan niệm mang tính bù trừ, nhưng đồng thời nó ngắt luôn năng lực tận hưởng nguồn lực đó khi nó tồn tại.
Lý do thứ hai: Có rồi mất, không ổn định
Nghiêm trọng hơn: Lúc nhỏ vẫn được tận hưởng affection nhưng không ổn định. Khi có thì hạnh phúc, khi mất thì khổ đau, rồi lại có lại mất. Cơ chế điều kiện hóa tạo ra dự báo: “Cứ mỗi lần tôi có nó, tôi lại sẽ mất. Cho nên tôi không dám tận hưởng nó nữa.”
Ký ức của tôi về mẹ chính là ví dụ: Những lần được ôm mẹ rất hạnh phúc, nhưng biết mẹ sẽ lại đi, và khổ đau khi mẹ đi. May mắn là tôi vẫn có những yếu tố ổn định khác, nhưng không phải ai cũng vậy.
Lý do thứ ba: Affection đi kèm với ngược đãi
Hiếm xảy ra nhưng nghiêm trọng nhất: Sự yêu thương lại đi kèm với ngược đãi của người chăm sóc. Con vẫn phụ thuộc vào cha mẹ, nhưng đồng thời cha mẹ cũng bạo hành, tấn công bằng ngôn từ, phủ nhận giá trị. Điều này tạo ra rối loạn trong hình thức gắn bó: Sau này, những ai tốt với họ đều bị nghi ngờ có điều gì ẩn chứa đằng sau.
III. NĂM NGÔN NGỮ YÊU THƯƠNG: CON CẦN NGÔN NGỮ NÀO?
Có một mô hình rất nổi tiếng: Năm ngôn ngữ yêu thương [Five Love Languages] của Gary Chapman (1992). Năm dạng ngôn ngữ này bao gồm:
Thời gian [Quality Time]
Hành động phục vụ [Acts of Service]
Lời nói [Words of Affirmation]
Quà tặng [Gifts]
Xúc chạm thân thể [Physical Touch]
Affection chính là dạng ngôn ngữ thứ 5 - xúc chạm thân thể. Mỗi con người có tổ hợp ngôn ngữ yêu thương chính của mình. Có đứa con cần lời nói, có con lại cần thời gian, nhưng rất nhiều đứa con thực sự cần xúc chạm mà ba mẹ không nhận ra.
Như chị Thuỳ Minh chia sẻ trong Yêu Lành mùa 5: Ban đầu chị nghĩ ngôn ngữ của mình là lời nói. Nhưng sau đó mới nhận ra: Chị có nhu cầu thực sự ở xúc chạm. Bạn hãy ngẫm lại, khi con sinh ra, da của trẻ sơ sinh có mùi thơm đặc biệt gây “nghiện” cho cha mẹ. Đó không phải ngẫu nhiên - đó là cách tự nhiên đảm bảo cha mẹ ôm ấp, chăm sóc con. Và khi cha mẹ ôm con, hít hà con, cha mẹ cũng đang nuôi dưỡng hệ thần kinh của chính mình.
IV. NGHỊCH LÝ CỦA QUỸ AFFECTION: CHI RA THÌ TĂNG LÊN
Có một điều nghịch lý thú vị: Quỹ bình thường khi chi ra sẽ giảm đi, nhưng quỹ affection khi chi ra lại gia tăng.
Tâm lý học về tình yêu đã minh chứng: Người nào càng làm nhiều thứ cho người kia thì tình yêu đó lại càng lớn mạnh bên trong chính người đó. Cho nên khi nuôi con, cha mẹ đừng lúc nào cũng làm hết tất cả cho con.
Những hành động mình làm cho con đang nuôi lớn tình yêu bên trong mình. Nhưng đồng thời nếu không có chiều ngược lại, mình cũng không tạo cơ hội cho con được nuôi lớn tình yêu bên trong con đối với mình.
Con tôi rất thích đi bơi, mỗi lần đi bơi phải có ba cùng. Nhưng mấy hôm gần đây tôi đang ho. Bình thường tôi không từ chối, vẫn ráng bơi cùng con. Nhưng hôm đó tôi thử nói: “Con ơi, hôm nay trời hơi mưa hơi lạnh, mà ba còn đang ho nữa, ba sợ bơi xong ba sẽ ho nhiều hơn. Mình có thể đổi môn khác không con?”
Con rất vui vẻ: “Được ba, thì mình đổi qua chơi đá banh đi ba.”
Và bất ngờ là những hôm tiếp sau, con vẫn tiếp tục hỏi: “Hôm nay ba đỡ ho chưa?” - hoàn toàn không nhắc gì tới việc đi bơi. Con thật sự quan tâm tới ba. Tôi nhận ra rằng phải có dịp cho con được quan tâm, được làm điều gì ngược lại cho tôi, thì con mới nuôi lớn tình yêu thương dành cho tôi.
Chúng ta hoàn toàn có thể khởi phát tâm yêu thương với con. Nhưng đồng thời chúng ta cũng từng tước đi quyền, cơ hội của con được yêu thương mình. Nếu không, con không có cơ hội nuôi lớn tình yêu trong con.
V. QUỸ AFFECTION QUA CÁC ĐỘ TUỔI
Có một thực tế thú vị về affection qua các độ tuổi. Chị Thuỳ Minh chia sẻ: Khi con gái lên 13 tuổi, tự dưng trong thang máy con không cho mẹ đứng cạnh nữa. Con đứng cách ra một mét. Cảm giác đầu tiên của chị là cáu: “Nuôi lớn bằng từng này rồi, những cái ôm nhau nắm tay mà mình vẫn coi là đặc quyền, bây giờ con không cho mình làm nữa.”
Chúng ta rất dễ phản ứng: “Thế thì mình cũng sẽ lạnh lùng lại.” Nhưng chị phát hiện ra: Khi tối về hai mẹ con ngồi xem phim, con sẽ ngồi gần, “Mẹ con yêu mẹ”, con thơm mẹ - như kiểu con bù lại cho mẹ, nhưng để đón nhận, mẹ phải ở trong trạng thái sẵn sàng tiếp nhận, cởi mở.
Từ đó, chị nhận ra: Con có một cái quỹ, không xài lúc này thì xài lúc khác. Lúc này không thấy thì không có nghĩa là nó không tồn tại nữa. Và nếu mình đóng nó lại thì mất luôn cơ hội.
Tôi cũng chứng kiến điều này mỗi ngày ở trường: Ở giai đoạn tiểu học, con sẽ ôm cứng ba mẹ từ đằng sau trên xe máy. Rất dễ thương, rất tình cảm. Nhưng càng lớn lên, những nụ cười càng biến mất dần. Khoảng cách giữa hai người càng gia tăng. Thậm chí có những bạn lớp 7-8 ngồi tách ra đằng sau yên xe, đặt cái cặp ngăn giữa hai người rồi.
Điều gì tạo ra khoảng xa cách đó? Có thể là những quan niệm cũ về văn hóa tiếp xúc. Có thể là những áp lực cuộc sống, những mâu thuẫn tích lũy càng ngày càng nhiều. Thực sự để con muốn affection với ba mẹ, con cần:
Attention - chú tâm ổn định và công bằng
Acceptance - khả năng dung chứa, chấp nhận các cảm xúc của con
Appreciation - tinh thần trân trọng từng phút giây bên nhau
Và khi đó, tình yêu thương khởi phát một cách rất tự nhiên.
VI. VĂN HÓA VÀ AFFECTION: CHÚNG TA CÓ CÀNG NGÀY CÀNG TÌNH CẢM HƠN KHÔNG?
Có một câu hỏi: Liệu chúng ta sẽ càng ngày càng tình cảm hơn không?
Tôi tin là có. Trong nghiên cứu kéo dài gần 80 năm của Đại học Harvard, một trong những yếu tố quyết định chất lượng cuộc sống là chất lượng các mối quan hệ. Nhưng còn một yếu tố khác: Họ có phổ cảm xúc rất phong phú và đa dạng - có thể buồn, có thể vui, có thể đau, có thể sướng. Một cuộc đời phong phú về trải nghiệm thân-tâm.
Nhu cầu được trải nghiệm nhiều đó sẽ đi kèm với nhu cầu được thể hiện nó ra một cách lành mạnh, một cách chân thật. Đó chính là affection.
Nhưng chúng ta bị vướng bởi những quan niệm cũ - quan niệm đánh đồng rằng những biểu hiện tình cảm qua xúc chạm cơ thể đều bị quy kết về câu chuyện tình dục, rồi bị ghép với câu chuyện hạn chế lứa tuổi cho trẻ nhỏ.
Tất nhiên cần có giới hạn. Nghiên cứu về chấn thương tâm lý cho thấy: Đứa trẻ quá nhỏ nhưng chứng kiến chuyện gần gũi thân mật của cha mẹ, khi khung nhận thức của nó hoàn toàn không hiểu được, đó sẽ là chấn thương tâm lý. Cho nên cần hiểu mức độ giới hạn với từng độ tuổi.
Tuy nhiên, những tình cảm từ cái ôm, từ nụ cười, từ những cái hôn nhẹ chúc ngủ ngon hay chào tạm biệt, những cái ôm rất lâu - tất cả đều là phần thưởng cho cả hai bên. Không có lý gì chúng ta lại hạn chế điều đó.
Và quan trọng: “Chúng ta phải ôm hôn nhau trước mặt con, để con thấy việc tình cảm là rất bình thường. Và sau này con mới có nhu cầu thể hiện.” Còn nếu không, con không nhìn thấy bao giờ thì con sẽ thấy rất kỳ.
VII. CHA MẸ CÓ THỂ TỰ CHO MÌNH AFFECTION KHÔNG?
Một câu hỏi quan trọng khác: Cha mẹ có thể tự cho mình affection không?
Câu trả lời là: Có. Nhà tâm lý học Kristin Neff chuyên về lòng tự trắc ẩn [self-compassion] cho rằng cần ba yếu tố:
Mindfulness [chánh niệm, chú tâm]: Chú tâm và cảm nhận chính mình trong từng thời khắc
Common Humanity [tính phổ quát kiếp nhân sinh]: Nhận ra tất cả những khổ đau là thực trạng chung của kiếp nhân sinh
Self-Kindness [tự tử tế với chính mình]: Trả lời câu hỏi “Thân-tâm tôi đang cần gì lúc này?”
Trong trường phái tham vấn chánh niệm tâm-thể [SOMI] do tiến sĩ Lê Nguyên Phương sáng lập, có một thực hành về self-soothing [tự an ủi]:
Bước 1: Tìm vùng hõm giữa bắp trên của vai với phần dưới của cánh tay. Khi đặt hai tay vào hai bên vùng hõm này, bạn sẽ có cảm giác giống như đang ôm chính mình.
Bước 2: Ngồi thoải mái. Thả lỏng vai, thả lỏng người. Đặt hai tay lên, để lòng bàn tay chạm vào vùng hõm vai.
Bước 3: Đưa sự chú ý về hơi ấm của lòng bàn tay đang tiếp xúc với vùng hõm dưới vai. Cảm nhận độ căng, độ chùng, độ ấm của cơ bắp.
Bước 4: Có thể lắc lư người một chút - lắc qua trái qua phải, hoặc lắc tới lui, hoặc xoay hông nhẹ nhàng. Cảm giác sẽ giống như đang đu đưa, ru một em bé. Em bé đó cũng là chính mình, và mình cũng là người chăm sóc em bé đó.
Bước 5: Trong tâm trí, nói với bản thân: “I love you. I love you so much.”
Có thể siết nhẹ hai tay lại, xoa nhẹ, bóp nhẹ nhẹ. Tận hưởng cảm giác này. Cho tới khi thoải mái, có thể thả ra, quay trở về với không gian hiện tại.
VIII. ĐỪNG CHỈ SỐNG TRONG ĐẦU
Cuối cùng, một điểm quan trọng là: Chúng ta thường để cái đầu kiểm soát mình quá nhiều.
Khi con khóc, chúng ta bắt đầu phân tích trong đầu: “Con đang khóc vì chuyện gì? Mình có nên lại dỗ không? Hay mình cứ để con tự khóc?”
Nhưng đây là quan điểm của tôi: Khi con khóc, nếu lúc đó cha mẹ có xúc động muốn tới an ủi con - cứ làm. Cơ thể và hệ thần kinh của chúng ta rất kỳ diệu, nó không cần thông qua lý trí quá nhiều. Ông bà ta hay nói: “Ưng cái bụng”, “nhói ở tim” - toàn bộ đều là trải nghiệm cơ thể có thật. Cái ấm của cảm giác yêu thương rất khác với cái ấm nóng khi tức giận. Cái ấm nóng khi tức giận bốc luồng hỏa khí từ dưới lưng lên. Còn cái ấm áp của yêu thương hạnh phúc lan tỏa toàn thân nhẹ nhàng.
Và thông qua việc ba mẹ trọn vẹn với tất cả cảm giác thân của mình, con sẽ học được năng lực đó. Thấy ai đó đang đau, ngay lập tức thân muốn động, chuyển động tới hỗ trợ. Hãy cho nó làm chuyện đó. Có thể bắt đầu với người thương mình làm trước, sau đó con sẽ thấy với người lạ con tự động cũng có năng lực đó.
KẾT: THÂN-TÂM CON ĐANG CẦN GÌ LÚC NÀY?
Hôm nay, mời bạn quan sát con: “Thân-tâm con đang cần gì lúc này?”
Có thể là một cái ôm. Có thể là nắm tay. Có thể là ngồi bên cạnh yên lặng. Có thể là vỗ về. Hãy lắng nghe và đáp ứng nó một cách thật sự tử tế.
Và nhớ rằng: Đừng hy sinh quá nhiều mà quên cho con cơ hội yêu thương bạn. Đừng luôn là người cho mà không bao giờ nhận. Bởi vì khi con được yêu thương bạn, quỹ affection của con cũng lớn lên. Và tình yêu giữa hai người sẽ cân bằng, trọn vẹn.
Affection không phải xa xỉ, mà là nhu cầu thiết yếu. Nó là ngôn ngữ của cơ thể, là cách thân-tâm chúng ta nói “Tôi ở đây, tôi thấy con, tôi yêu con.”
Vậy, hôm nay, bạn có đủ dũng khí để thể hiện affection - với chính mình, và với con - không?
Lương Dũng Nhân, M.Ed, PCC
P.S: Mời bạn theo dõi tập 4 của podcast Yêu Lành mùa 5 (Vietcetera) về Affection - Trìu mến trong tình yêu, với phần hướng dẫn thực hành tự ôm trực tiếp: